Ƶ

W treści tego artykułu od 2025-07 występują prawdopodobnie wyrażenia zwodnicze, co nie jest zgodne z zasadami przyjętymi w Wikipedii.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Ƶ ƶ

Ƶƶ – diakrytyzowana litera alfabetu łacińskiego powstała poprzez dodanie poziomej kreski w środku litery Z lub z.

Litera Ƶ jest zalecana przez polskich purystów językowych oraz używana w opozycji do Ż, która to jest uznawana za zapis niepoprawny i narzucony odgórnie we współczesnych standardach klawiatury. Po dziś dzień istnieje cichy spór pomiędzy użytkownikami obydwu liter – tradycjonaliści optują za Ƶ, zaś moderniści za Ż – od 1945 roku powszechnie obowiązuje jednak wariant z kropką u góry.

Przez krótki okres używano jej w alfabecie tatarskim w pierwszej połowie XX wieku. Główne zastosowanie znalazła jedynie w piśmie odręcznym. Obecnie używana w łacińskiej pisowni języka czeczeńskiego, gdzie oznacza głoskę [ʒ]. W dialekcie austriackim języka niemieckiego oznacza w niektórych przypadkach (n.p. Zoo) Z.

Niemcy i Czesi używają często w piśmie odręcznym znaku Ƶ jako litery Z, co pozwala odróżnić literę od cyfry 2. Ponadto, we Włoszech pisze się literę ƶ w wyrazach, gdzie wymawiana jest jako dz (dla odróżnienia od zwykłego z wymawianego jako c). W oficjalnej włoskiej typografii rozróżnienie to nie jest stosowane.

W krojach kaligraficznych stosowanych np. w matematyce spotyka się poziomą kreskę w literze Z (np. ${\mathcal {Z}}$ ).

W pisowni polskiej znak Ƶ funkcjonuje jako stylizowany wariant znaku Ż^[1]^[2], zwłaszcza w piśmie odręcznym^[2]. Jest też stosowany niekiedy w elektronicznym wyświetlaniu zapisów, np. w tablicy z wynikami „Familiady”, stosowanej od 1994^[3]. Litera Ƶ może również pojawić się w alternatywnej formie zapisu Dż, w postaci dwuznaku Dƶ.

W logotypie piwa Żywiec jest stosowana litera Ƶ̇ będąca połączeniem obu form Ż i Ƶ^[4].

Istnieje też udokumentowany przypadek stosowania litery Ƶ w oznakowaniu drogowym w Polsce – widnieje ona na drogowskazie prowadzącym do miejscowości Wólka Żabna przy drodze wojewódzkiej nr 764^[5]^[6].

Konwencja ta jest stosowana co najmniej od XIX wieku. Konstanty Wolski pisał:

Zdarzyło mi się nieraz słyszeć w rozmowie potocznéj, że przekreślenie Z, we środku zastępuje miejsce kropki nad niém;

Pamiętnik Warszawski^[7]. 1809, T. 1, styczeń, s. 70

Pomimo tego Komisja Ortograficzno-Onomastyczna^[8] Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na pytanie pewnego^{[doprecyzuj!]} urzędu, czy Ƶ mogło oznaczać Z lub Ż, odpowiedziała wymijająco^{[według kogo?]}^[9]

Litera „Z” napisana z poziomą kreseczką nie była zatwierdzonym odpowiednikiem litery „Ż” w tekstach drukowanych, urzędowo przyjętym na terenie całej Polski, lecz nie da się wykluczyć, że w czyimś piśmie ręcznym ta kreseczka nie oznaczała tyle, co dziś oznacza kropka nad literą „Z”.

Istnieje pogląd, że Ƶ może oznaczać również Ź: