Choryń

Choryń

wieś
Dwór w Choryni
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	kościański
Gmina	Kościan
Liczba ludności (2009)	417[2]
Strefa numeracyjna	65
Kod pocztowy	64-000[3]
Tablice rejestracyjne	PKS
SIMC	0371512
Położenie na mapie gminy wiejskiej Kościan Choryń
Położenie na mapie Polski Choryń
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Choryń
Położenie na mapie powiatu kościańskiego Choryń
52°02′23″N 16°46′01″E/52,039722 16,766944[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Choryń

Choryń – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kościańskim, w gminie Kościan^[4].

Choryń leży na Równinie Kościańskiej, przy drodze wojewódzkiej nr 308, na południowy wschód od Kościana^[5]. Na północ od miejscowości przebiega linia kolejowa z Kościana do Miejskiej Górki (przystanek kolejowy Choryń) oraz przepływa Rów Wyskoć^[5]. Wieś leży na terenie Parku Krajobrazowego im. gen. Dezyderego Chłapowskiego^[5].

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i jest notowana od połowy XIV wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskojęzycznym dokumencie z 1366 pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „in Chorina”, 1387 „de Chorin”, 1391 „Chorinia”, 1391 „Chorzina”, 1495 „na Choriniu”, 1400 „Chorinna”, 1419 „Korina”, 1510 „Chorynya”, w latach 1580-1581 „Chorina”^[6][7].

Według językoznawców dawna nazwa miejscowości „Chorynia” pochodzi od prasłowiańskiego „*chvorЬ, *chorЬ” oznaczającego „chory, słaby, zły” z dodaniem sufiksu „-ynia” i mogła ona oznaczać „złą, nieurodzajną ziemię”. W nazwie nastąpiła wtórna zmiana w formę „Choryń”. Od nazwy miejscowości pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko wielkopolskiego rodu Choryńskich herbu Abdank. Wśród ludu używano także gwarowej odmiany „xoryń, -ni, xoryński” ^[7].

Po rozbiorach Polski używano również nazwy polskiej. W 1880 miejscowość odnotowano jako „Choryń”. Po wybuchu II wojny światowej w czasie niemieckiej okupacji ziem polskich nazistowska administracja III Rzeszy w latach 1939-1945 wprowadziła całkowicie nową, urzędową niemiecką nazwę Horndorf^[8].

Wieś historycznie należała do Wielkopolski. Miejscowość była wsią szlachecką należącą do lokalnej szlachty wielkopolskiej z rodu Łódzkich i Choryńskich herbu Abdank, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Brodnickich, Bojanowskich, Śliwnickich i Taczanowskich. W 1463 leżała w powiecie kościańskim Korony Królestwa Polskiego. Od 1395 była siedzibą własnej parafii, a w 1510 należała do dekanatu Kościan^[6][9].

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi ze źródeł kościelnych. W 1366 biskup poznański Jan z Lutogniewa uposażył nową kanonię w katedrze poznańskiej w dochody z parafii Wyskoć, a w tym m.in. w czynsze i dziesięciny z Chorynia^[6].

W latach 1387–1394 jako właściciel we wsi odnotowany został Wincenty Łódzki z Chorynia, który czasem używał też odmiejscowego nazwiska Choryński. W 1387 prowadził on spór sądowy z Jadwigą Czelminka o 20 grzywien i konie. W 1397 odnotowano wdowę po Wincentym panią Choryńską, która wraz z dziećmi nie uznała roszczeń Ochny, wdowy po Wincentym Ksiąskim, do swego wiana na Choryniu. Wiano to na połowie wsi posiadał Jan Łódzki i będzie trzymał, dopóki nie otrzyma 200 grzywien. W 1400 jako właściciele we wsi odnotowani zostali Marcin, Jan, Wincenty i in. dzieci zmarłego Wincentego z Chorynia. W 1459 odnotowani zostali dziedzice niedzielni z Chorynia Jan, Andrzej i Wincenty Choryńscy. W 1463 wicewojewoda w Kościanie Andrzej Choryński sprzedał za 190 złotych węgierskich, z prawem odkupu, Piotrowi z Popowa karczmę w Choryniu oraz sołectwo, w którym gospodarowało 3 kmieci i dwóch zagrodników.^[6].

W 1432 Wincenty z Chorynia wymieniony został wśród osób zobowiązujących się w imieniu szlachty wielkopolskiej do elekcji jednego z synów króla polskiego Warneńczyka po jego śmierci. W XV wieku odnotowano studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego pochodzący ze wsi: w 1422 Mikołaja syna Michała, a w 1454 Wincentego syna Wincentego^[6].

W średniowiecznych dokumentach odnotowani zostali także zwykli mieszkańcy wsi. W 1391 Mikołaj kmieć z Chorynia, który prowadził spór sądowy z Katarzyną żoną Pawła z Bielejewa o część dziedziny w Bielejewie. W 1418 odnotowano Marcina zranionego kmiecia. W 1420 Mikołaja z Choryni i Wawrzyńca z Rogaczewa, którzy zeznali przed sądem, że chcieli kupić sołectwo od Macieja, ale pan im nie pozwolił. W 1425 odnotowany został spór sądowy szlachcica Wincentego Choryńskiego z 5 kmieciami z Wławia, którym nie chciał przyznać pastwisk za wykonaną w Choryniu robociznę. Chłopi pozywali go do sądu - każdy o 15 grzywien, które według nich nieprawnie im zabrano. W 1466 Pietrzyk kmieć z Chorynia kupił sołectwo we Wławiu za 40 grzywien. W 1470 odnotowano Andrzeja włodarza w Choryniu^[6].

Miejscowość odnotowana została także w dokumentach podatkowych. W 1530 miał miejsce pobór z 4 łanów oraz karczmy. W 1563 Maciej oraz Feliks Brodniccy zapłacili pobór z 2 części: każdy od 5 łanów, karczmy oraz wiatraka. W 1566 Feliks Brodnicki zapłacił pobór od 4,5 łana, 3 zagrodników oraz karczmy, a Barbara Brodnicka od 4 i 1/4 łana, 3 zagrodników oraz karczmy. W 1581 Katarzyna z Rydzyny Brodnicka zapłaciła pobór od 5 łanów, 4 zagrodników, dwóch komorników, jednego kolonisty od pługa, 1/4 łana młynarskiego oraz od wiatraka. Natomiast Maciej Brodnicki zapłacił pobór od 3,5 łana, 4 zagrodników, dwóch komorników, jednego kolonisty od pługa, 30 owiec oraz wiatraka^[6].

W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 miejscowość przeszła w posiadanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Chorynia należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej^[10]. Choryń należała do okręgu krzywińskiego tego powiatu i stanowiła siedzibę odrębnego majątku, którego właścicielem był wówczas (1846) Taczanowski^[10]. Według spisu urzędowego z 1837 roku Choryń liczyła 264 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 19 dymów (domostw)^[10].

21 września 1831 w chrzcie Zofii Taczanowskiej jako chrzestny uczestniczył Adam Mickiewicz^[11][12]. Poeta gościł tu jeszcze w okresie od stycznia do marca 1832, w towarzystwie m.in. swego brata Franciszka^[11][12]. Zainspirowany rozmowami z powstańcami listopadowymi napisał w Choryni Redutę Ordona^[11][12].

Pod koniec XIX wieku wieś liczyła 385 mieszkańców^[9]. Kościół podlegał parafii w Wyskoci^[9]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa leszczyńskiego^[5].

Do 1938 w Choryni był pochowany gen. Edmund Taczanowski^[13].

W Choryni ma swoją siedzibę państwowa Stacja Selekcji Roślin, zajmująca się badaniami nad nowymi odmianami zbóż i ich hodowlą^[14][15]. Wyhodowano w niej m.in. popularne odmiany pszenicy ozimej i żyta^[14]. Biura ulokowały się w zabudowaniach dworskich^[14]. Od 1991 przedsiębiorstwo używa nazwy „Danko”^[11][15].

We wsi znajdują się zabytkowe^[16]:

• neogotycki kościół św. Katarzyny Sieneńskiej z 1851 roku^[5]. Obok kościoła stoi neogotycka dzwonnica z 1850^[11][16] oraz kaplica grobowa rodziny Taczanowskich, z lat 1669-1670^[5][12].
• klasycystyczny dwór Taczanowskich z 1759 z zabudowaniami towarzyszącymi: dworem-oficyną (nowy dwór), spichrzem z I poł. wieku i wozownią z II poł. XVIII wieku albo I poł. XIX wieku oraz parkiem krajobrazowymi o pow. 2,8 ha^[5][11][12].

Przez wieś przebiega zielony szlak pieszy łączący miejscowości na terenie parku krajobrazowego^[5].

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), zeszyt 2, hasło „Choryń”. Wrocław: Ossolineum, 1982, s. 210–212.
• Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom II C-D, hasło „Choryń”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego, 1997, s. 73. ISBN 83-85579-64-8.

• Choryń w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
• Dwór w Choryni. staff.amu.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-08-22)].