Czersk

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.

Czersk

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Urząd Miasta i Gminy Czersk
Herb Flaga
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	chojnicki
Gmina	Czersk
Prawa miejskie	1382–1772 od 1926
Burmistrz	Daniel Szpręga
Powierzchnia	9,73 km²
Populacja (30.06.2023) • liczba ludności • gęstość	9894[1] 1016,85 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 52
Kod pocztowy	89-650
Tablice rejestracyjne	GCH
Położenie na mapie gminy Czersk Czersk
Położenie na mapie Polski Czersk
Położenie na mapie województwa pomorskiego Czersk
Położenie na mapie powiatu chojnickiego Czersk
53°47′42″N 17°58′35″E/53,795000 17,976389[2]
TERC (TERYT)	2202044
SIMC	0928920
Urząd miejski ul. Kościuszki 27 89-650 Czersk
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Czersk – miasto w południowej części województwa pomorskiego, w powiecie chojnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Czersk. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Czersk uzyskał lokację miejską w 1382, zdegradowany w 1772^[3]. Miasto królewskie położone było w II połowie XVI wieku w powiecie tucholskim województwa pomorskiego^[4]. Prawa miejskie od 1 lipca 1926.

Pod zaborem pruskim miasto nosiło nazwę Polnisch Czersk – Czersk Polski, którą notuje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1902^[5]. Podczas okupacji niemieckiej nazwę zmieniono na Heiderode^[6]

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835, którego autorem jest J.E. Muller notuje obecnie używaną, polską nazwę miejscowości Czersk wraz z niemieckim dodatkiem – Polnisch^[7].

Ta sekcja od 2024-10 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.

Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy źródeł bibliograficznych jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach: Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.

Osadnictwo w Czersku i okolicach ma swoją genezę w kulturze wschodniopomorskiej. Znaleziska archeologiczne wskazują na to, iż na przełomie naszej ery z Tucholi przez Czersk, Rytel i Chojnice do Bałtyku biegła odnoga szlaku handlowego. Z tego okresu pochodzą także Kamienne Kręgi w Odrach.

W Czersku ustalono stanowiska archeologiczne z wczesnej epoki żelaza (ok. 500 p.n.e. – ok. 125 p.n.e.).

Odkryto ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego (VII-XIII wiek) choć rozwijało się ono mało intensywnie ze względu na niekorzystne położenie geograficzne tej krainy. W XII wieku Czersk wchodził w skład tzw. Zaborów, czyli obszarów leżących za borami, a te z kolei w skład kasztelanii raciąskiej. Podczas panowania książąt pomorskich osada była urządzona na prawie polskim. Pierwsze wzmianki pochodzą z 1330. Za panowania Krzyżaków, od 1309 Czersk i jego okolice należały do komturstwa tucholskiego. W czasach wojny trzynastoletniej (1454–1466) okoliczni Borowiacy dostarczali żołnierzom Kazimierza IV Jagiellończyka znaczne ilości prowiantów i za to otrzymali od króla przywilej o charakterze miejskim. Po zawarciu II pokoju toruńskiego Czersk wrócił do Polski i stał się królewszczyzną (wsią królewską). Czersk należał wtedy do starostwa tucholskiego i był siedzibą sądu bartnego. W 1565 w Czersku była karczma, młyn wodny o jednym kole napędowym oraz kościół. Ludność trudniła się bartnictwem, co wynikało z dużego zalesienia okolic. Staroście bartnemu – Jakubowi Glusowi – podlegało 24 bartników z „puszczy czerskiej”. Ze względu na postępujący wyrąb puszczy następował upadek bartnictwa. Bartnicy skarżyli się:

W XVII wieku we wsi powstał browar i Czersk stał się siedzibą tzw. Ekonomii Czerskiej, która była dzierżawiona m.in. przez Raczyńskich herbu Nałęcz, Kilińskich herbu Junosza, a od połowy XVII wieku przez Łukowiczów, którym nadano Ekonomię w wieczyste użytkowanie.

W latach 1655–1660 Czersk podupadł, w wyniku zniszczeń wojennych Potopu szwedzkiego. Miejscowa ludność wraz z proboszczem – ks. Gradzikowskim – musiała kryć się przed Szwedami w pobliskich lasach. Dla odbudowy zrujnowanego miasta przyczynić się miało uzyskane od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego prawo odbywania jarmarków w Czersku.

W administracji kościelnej Czersk wraz ze Starogardem stanowił odrębny dekanat z siedzibą w Czersku^[8]. W wieku XVII i XVIII w Czersku istniała szkółka parafialna.

W 1809 w Czersku, za zgodą właściciela dóbr czerskich Jana Warsza (Nepomuka Wazy) Dembińskiego, zorganizowano szkołę dla dzieci z tej wsi i okolic, fundując pensję nauczycielowi. Nauka odbywała się głównie w zimie, a dzieci czytały różne podręczniki gromadzone przez nauczyciela. Jan Dembiński na podstawie zarządzeń państwowych z 1816 przyznał prawo własności 16 gburom w zamian za pracę na jego gruntach przez określoną liczbę dni w tygodniu. Warunki te przez gburów nie zostały przyjęte i proces regulacji stosunków chłopskich w Czersku został zakończony w 1856, a nawet jeszcze w 1916 była rozpatrywana sprawa uprawnień tychże 16 gburów czerskich do połowu ryb.

21 lutego 1832 w Czersku zatrzymał się na nocleg jeden z pierwszych oddziałów powstania listopadowego maszerujący z Tczewa. Oddział liczył 120 szeregowych i 40 oficerów pod dowództwem Wincentego Pola. Wydarzenie to Wincenty Pol upamiętnił w swoim wierszu.

W latach 1828–1830 dokonano przebudowy tzw. traktu napoleońskiego przechodzącego przez Czersk wyznaczając tę szosę na trasę poczty królewskiej. W 1867 we wsi powstała pierwsza apteka, w 1870 uruchomiono ekspedycję pocztową z telegrafem zajmującą się również przewozem podróżnych, a w latach 1871–1873 przez Czersk wybudowano dwutorową linię kolejową z Berlina do Królewca i Gdańska w ramach sieci Preußische Ostbahn. Czersk uzyskał połączenie ze Szlachtą, a przez nią Laskowicami i Skórczem. Do Szlachty pierwszy pociąg ruszył 20 sierpnia 1908. Czersk stał się ośrodkiem przemysłu drzewnego. Jego rozwój ekonomiczny zaowocował tym, że w 1880 w Czersku był już Bank Ludowy, Spółka Rolniczo-Handlowa, a obok młyna wodnego – tartak (zwany wówczas piłą), cegielnia i browar. W ciągu roku odbywały się cztery wielkie targi kramne i na bydło.

W roku 1892 ówczesna wieś Czersk miała 3133 mieszkańców, w tym 2348 Polaków (75%), 615 Niemców (20%) i 170 Żydów (5%)^[9].

W kwietniu 1900 r. w miejscowości miały miejsce akty agresji wobec Żydów, głównie polegające na niszczeniu ich mienia. Powybijano szyby w synagodze i kilku domach. Interweniowała policja, strzelając do napastników. Było kilku rannych i wielu aresztowanych^[10]. Zajścia te były echem znacznie poważniejszych zamieszek antysemickich mających wówczas miejsce w nieodległych Chojnicach.

Na przełomie XIX i XX wieku w Czersku powstała Fabryka Maszyn Rolniczych Victoria. Właściciele tej i innych fabryk i zakładów wyzyskiwali pracujących w nich robotników, co doprowadziło do fali strajków w latach 1904–1910.

Od 5 listopada 1906 do 18 kwietnia 1907 w miejscowej szkole elementarnej odbył się strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. W strajku wzięło w sumie udział 207 dzieci. Dwóch z nich – Władysław Narloch i Antoni Wiśniewski – jako inicjatorzy strajku otrzymali karę chłosty po 12 kijów. Strajk był częścią znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 objęła ponad 460 (!) szkół w prowincji Prusy Zachodnie (tj. Pomorze Gdańskie, Krajnę, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską). Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czele^[11].

Miasto zwiększało liczbę mieszkańców w tamtym okresie przyrost był kilkusetprocentowy i przedstawiał się następująco:

Na mocy traktatu wersalskiego w dniu 29 stycznia 1920 do Czerska wkroczyły wojska polskie^[12], przejmując wieś w posiadanie polskie. W Czersku utworzono gminę jednostkową, a pierwszym sołtysem i wójtem (komisarycznym) został Józef Ostrowski. 14 maja 1926 ukazało się Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 kwietnia 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Czersk w powiecie chojnickim w województwie pomorskim na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu prowincyj wschodnich z dnia 30 maja 1853 r. (Dz. U. z 1926 r. Nr 48, poz. 289) i zgodnie z wyznaczonym tam terminem 1 lipca 1926 Czersk otrzymał prawa miejskie. Pierwszym stałym burmistrzem był wybrany przez Radę Miejską Paweł Trybull. W 1927 w Czersku – już jako mieście – powstał Okręgowy Pomorski Inspektorat Straży Granicznej. Liczba mieszkańców miasta wynosiła:

W latach międzywojennych w Czersku funkcjonowało kilka fabryk mebli. Około 80% produkcji tych fabryk kierowane było na rynki Śląska i Warszawy, w mieście działała też odlewnia żelaza, wspomniana już fabryka maszyn rolniczych, 8 tartaków, 3 młyny parowe i jeden wodny oraz 2 browary. w mieście odbywały się systematycznie duże targi i jarmarki.

15 października 1928 oddano do eksploatacji linię kolejową z Czerska do Bąka, będący zarazem dogodnym połączeniem do Gdyni. W latach 1928–1929 wybudowano betonową szosę łączącą Czersk z Tucholą. W mieście powstawały nowe domy prywatne i komunalne. Zmodernizowano gazownię, założono system kanalizacji, uregulowano stosunki wodne.

Dotychczasowa szkoła prywatna o profilu czteroklasowym została przekształcona w sześcioklasową szkołę wydziałową. Do dwóch szkół 7-klasowych uczęszczało łącznie 813 dziewcząt i chłopców. W Czersku znajdowała się też ochronka i szkoła zawodowa. W Czersku funkcjonowała drukarnia i w mieście wychodziły następujące gazety:

Istotną część mieszkańców Czerska stanowili Niemcy – w 1910 30% ogółu ludności, w 1934 około 12%. Zajmowali oni w mieście silną pozycję ekonomiczną, będąc w posiadaniu około połowy jego zakładów przemysłowych. Sytuacja ta, szczególnie w kontekście złych stosunków polsko-niemieckich i bliskości granicy, powodowała poważne napięcia społeczne.

Nocą z 23 na 24 sierpnia 1939 na Pomorzu zarządzono niejawną, alarmową mobilizację. Do Czerska przybyli rezerwiści z okolicznych wsi i utworzono Batalion Obrony Narodowej Czersk, któremu nadano kryptonim 85. Baonu Piechoty. Jednostka ta po zmobilizowaniu liczyła około 900 żołnierzy (bez artylerii) i następnie weszła w skład Grupy Operacyjnej Czersk, której główny trzon stanowiła Pomorska Brygada Kawalerii. 28 sierpnia 1939 Grupa Operacyjna Czersk pod dowództwem gen. Stanisława Grzmot-Skotnickiego przeniosła miejsce dowodzenia z Tucholi do Czerska. Gen. Grzmot-Skotnicki oprócz Grupy Operacyjnej Czersk miał także w dyspozycji 81. Dywizjon Pancerny (stanowiący odwód dowódcy) oraz 1. pluton Eskadry towarzyszącej.

W pierwszym dniu wojny, w godzinach 16–17, Batalion Obrony Narodowej Czersk odpierał napór nieprzyjaciela na stanowiskach obronnych rejonu Chojnice – Jezioro Charzykowskie. W wyniku zmasowanej ofensywy sił niemieckich wycofano się w rejon wsi Mylof. Straty własne wynosiły około 50–60%. W takim stanie nastąpiło wycofanie wojsk polskich w okolice Błądzimia i częściowe rozproszenie w Borach Tucholskich. Utrudnieniem były silne bombardowania samolotów niemieckich – znaczna część żołnierzy dostała się do niewoli niemieckiej.

Wojska niemieckie weszły do Czerska 3 września 1939 około godziny 10. Niemieckim komendantem miasta został Gross, który zorganizował aparat okupacyjnego terroru – placówki służby bezpieczeństwa, policji ochronnej (Schutzpolizei), żandarmerii (komendant Korsanke) i Gestapo. Rozebrano synagogę zbudowaną w 1868, a nazwę miasta zmieniono na Heiderode (25 kwietnia 1942).

Okupant przystąpił do systematycznej likwidacji polskiej inteligencji i osób, które zostały uznane za niebezpieczne dla III Rzeszy. 18 października 1939 za współpracę z partyzantami demonstracyjnie zamordowano rodzinę Jana Kiedrowskiego ze Strugi, a 4 listopada dokonano masowej egzekucji 28 mieszkańców Czerska w lesie pod Łukowem. Niemcy wywłaszczali Polaków i zsyłali ich do obozów koncentracyjnych.

• XIII w. – pierwsze wzmianki o miejscowości (nazwa Czirsk)
• 1309 – wejście pod panowanie zakonu krzyżackiego
• 1382 – lokacja wsi na prawie chełmińskim
• 1466 – na mocy II pokoju toruńskiego włączenie w obszar Prus Królewskich
• XVII w. – zniszczenie wsi podczas wojen szwedzkich
• 1772 – wejście w obszar zaboru pruskiego
• 1873 – uzyskanie połączenia kolejowego, w wyniku czego następuje rozwój miasta i zapoczątkowanie rozwoju przemysłu drzewnego
• 1913 – zakończenie budowy obecnego kościoła parafialnego
• 1920 – ponownie w granicach Polski
• 1924 – wizyta prezydenta Stanisława Wojciechowskiego
• 1926 – nadanie praw miejskich
• 6 sierpnia 1928 – wizyta prezydenta Ignacego Mościckiego
• 1939–1945 – wcielenie do III Rzeszy (26 października 1939), egzekucje mieszkańców
• 25 kwietnia 1942 – okupacyjna administracja III Rzeszy wprowadza dla miasta okupacyjną nazwę niem. Heiderode
• 21 lutego 1945 – miasto zostaje zajęte przez żołnierzy Armii Czerwonej
• 1994–2002 – przebudowa centrum miasta

• Piramida wieku mieszkańców Czerska w 2014^[14]:

• cmentarz parafialny św. Marii Magdaleny przy ul. Królowej Jadwigi (wpisany do rejestru zabytków nr A/249 z 5.11.1990)^[15];
• kościół neogotycki św. Marii Magdaleny (nr rej. A-1228 z 22.02.2002)^[15] wzniesiony w latach 1910–1913, halowy, trójnawowy, na planie krzyża, z wieżą o wysokości 40 metrów. Barokowy ołtarz Trójcy Świętej fundowany w 1611, pochodzący pierwotnie z katedry pelplińskiej, którego centralnym elementem jest obraz Trójcy Świętej pędzla Hermana Hana. Ołtarz Świętego Krzyża w stylu rokokowym z 1766, ołtarz Świętego Michała Archanioła z połowy XVIII wieku, drewniana chrzcielnica w stylu rokokowym z 1766, kropielnice – romańska z XIII wieku i gotycka z XV wieku. Organy w stylu baroku nadwiślańskiego z 1913;
• plebania przy kościele zbudowana w 1828 z cegły, z cechami klasycystycznymi. Budynek parterowy, wolno stojący, na planie prostokąta. Na osi budynku, od frontu niewielka sień. Dach dwuspadowy z tzw. powieką, kryty dachówką;
• Modernistyczny ratusz z ok. 1926 z cechami neogotyckimi, z wykuszem, zwieńczony szczytem;
• zespół sądu grodzkiego wybudowany w latach 1911–1913 wraz z budynkiem sędziego;
• szkoła ewangelicka z lat 1896–1897 (obecnie Zespół Szkół im. Jana Pawła II);
• szkoła z początku XX wieku (obecnie Zespół Szkół Licealnych);
• Dom dla małych dzieci z 1914 (obecnie przychodnia lekarska);
• zespół dworca kolejowego – dworzec z ok. 1900, budynek ekspedycji, dwie wieże ciśnień, 6 domów pracowniczych przy ul. Kolejowej;
• budynek poczty z ok. 1900;
• zajazd (obecnie restauracja) z końca XIX.

Przez miasto przebiegają dwie linie kolejowe:

• linia kolejowa nr 203 z Tczewa do Kostrzyna nad Odrą – dwutorowa linia niezelektryfikowana tzw. Ostbahn.

• linia kolejowa nr 215 z Laskowic Pomorskich do Bąka – jednotorowa linia niezelektryfikowana.

Do dyspozycji podróżnych jest stacja kolejowa Czersk. Miasto posiada bezpośrednie połączenia kolejowe z Tczewem, Chojnicami, Laskowicami Pomorskimi, Gdynią, Gorzowem Wielkopolskim, Kostrzynem. Pociągi zapewniają Arriva RP, Przewozy Regionalne oraz PKP Intercity^[16].

 Osobny artykuł: Czersk (stacja kolejowa).

Przez teren miasta przebiegają następujące drogi:

• Droga krajowa nr 22: Grzechotki – Malbork – Starogard Gdański – Czersk – Chojnice – Człuchów – Wałcz – Gorzów Wielkopolski – Kostrzyn nad Odrą (główna droga przebiegająca przez miasto i gminę – popularnie zwana berlinką), stanowiąca połączenie Czerska z Trójmiastem, Piłą i Koszalinem.
• Droga wojewódzka nr 237: Mąkowarsko – Tuchola – Czersk, stanowiąca połączenie z Bydgoszczą.

Transport autobusowy w Czersku i okolicy zapewniają przedsiębiorstwa PKS Chojnice i prywatna firma Robus. Miasto posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Chojnicami, Tucholą, Kościerzyną, Karsinem, Czarną Wodą oraz mniejszymi miejscowościami w bliskiej okolicy.

• Parafia św. Marii Magdaleny w Czersku
• Świadkowie Jehowy: zbór Czersk (Sala Królestwa w Złotowie)^[17].
• Kościół Zielonoświątkowy Biblia w Czersku

• Boizenburg/Elbe^[18]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Czerskiem.

• Batalion ON „Czersk”
• Cmentarz żydowski w Czersku

• J.E. Muller: Vollstandiges geographish, statistisch, topographisches Worterbuch preusischen Staates. Erfurt: J.E. Muller’sche Buchhandlung, 1835.
• JózefJ. Milewski JózefJ., Czersk i okolice, Gdańsk: wydawnictwo Pomorskie, 1988, ISBN 83-85035-03-6, OCLC 751131628 .
• Piotr Pałamarz i Jerzy Tadeusz Petrus: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 11. Warszawa, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1979. ISBN 83-221-0018-3.
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce – woj. bydgoskie red. M. Róziewicz, Warszawa 1997 ISBN 83-86334-27-4.

• Czersk 1.) wielka wieś parafialna, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 835 .
• Oficjalna strona Czerska
• Historia Żydów w Czersku na portalu Wirtualny Sztetl