Deskrypcja

Deskrypcja – w filozofii języka i logice wyrażenie opisowe, które odnosi się do przedmiotu lub przedmiotów przez podanie ich własności, relacji albo roli, np. „autor Waverleya”, „obecny król Francji” albo „pewien człowiek”. W literaturze anglojęzycznej odpowiada temu terminowi description. W szczególności odróżnia się definite descriptions, czyli deskrypcje określone, oraz indefinite descriptions, czyli deskrypcje nieokreślone^[1].

Problem deskrypcji stał się jednym z klasycznych zagadnień filozofii analitycznej po opublikowaniu przez Bertranda Russella artykułu On Denoting w 1905 roku. Russell analizował w nim tzw. wyrażenia denotujące, m.in. „a man”, „some man”, „every man”, „the present King of France” oraz „the author of Waverley”^[2].

W filozofii języka najczęściej odróżnia się dwa podstawowe typy deskrypcji: deskrypcje określone i deskrypcje nieokreślone^[1]:

• Deskrypcja określona (ang. definite description) odpowiada wyrażeniom typu „the F” w języku angielskim, np. „the author of Waverley” albo „the present King of France”. Tego rodzaju wyrażenie sugeruje, że istnieje jeden wyróżniony przedmiot spełniający podany opis. Ponieważ język polski nie ma przedimków, określoność takich wyrażeń bywa odczytywana z kontekstu, a niekiedy oddawana za pomocą zaimków wskazujących, np. „ten autor”.
• Deskrypcja nieokreślona (ang. indefinite description) odpowiada wyrażeniom typu „an F”, np. „a man” albo „a student”. Nie wskazuje jednego określonego przedmiotu, lecz mówi o pewnym przedmiocie spełniającym dany opis, np. „pewien człowiek”.

Najbardziej znaną klasyczną analizę deskrypcji zaproponował Bertrand Russell w artykule On Denoting. Według Russella wyrażenia denotujące nie powinny być traktowane jak samodzielne nazwy; nie mają one znaczenia w izolacji, lecz są analizowane przez zdania, w których występują^[2].

Russell odróżniał trzy przypadki wyrażeń denotujących:

1. wyrażenie może być denotujące, ale nie denotować żadnego przedmiotu, np. „obecny król Francji”;
2. wyrażenie może denotować jeden określony przedmiot, np. „obecny król Anglii” w przykładzie Russella;
3. wyrażenie może denotować niejednoznacznie, np. „pewien człowiek”^[2].

W analizie Russella deskrypcja określona nie jest zwykłą nazwą własną. Zdanie zawierające taką deskrypcję należy interpretować jako zdanie o strukturze kwantyfikacyjnej^[2]. Przykładowo zdanie:

„Obecny król Francji jest łysy”

można rozłożyć na trzy warunki:

1. istnieje ktoś, kto jest obecnym królem Francji;
2. istnieje najwyżej jedna osoba, która jest obecnym królem Francji;
3. ta osoba jest łysa.

Jeżeli nie istnieje dokładnie jeden przedmiot spełniający dany opis, całe zdanie jest fałszywe. Dzięki temu Russell wyjaśniał, jak zdania zawierające wyrażenia pozornie odnoszące się do nieistniejących przedmiotów mogą być sensowne i mieć określone warunki prawdziwości, bez przyjmowania, że istnieją szczególne byty nieistniejące^[2].

Russellowska teoria deskrypcji była odpowiedzią na trudności związane z wyrażeniami, które wydają się odnosić do przedmiotów nieistniejących albo problematycznych, takich jak „obecny król Francji” czy „okrągły kwadrat”^[2]. Problem polegał na tym, jak wyjaśnić sensowność zdań zawierających takie wyrażenia, skoro nie ma przedmiotu, do którego miałyby się one odnosić.

Russell polemizował przede wszystkim z rozwiązaniami kojarzonymi z Alexiusem Meinongiem i Gottlobem Fregem. Meinong dopuszczał szczególny status przedmiotów nieistniejących, natomiast Frege odróżniał sens i denotację wyrażenia. Russell uznał, że właściwa analiza zdań z deskrypcjami pozwala uniknąć zarówno przyjmowania nieistniejących przedmiotów, jak i sztucznego przypisywania denotacji wyrażeniom pustym^[2].

Wyrażenie „obecny król Francji” jest jednym z najbardziej znanych przykładów w teorii deskrypcji. Russell używał go jako przykładu wyrażenia denotującego, które nie denotuje żadnego przedmiotu.

Zdanie „Obecny król Francji jest łysy” nie musi być traktowane jako wypowiedź o jakiejś nieistniejącej osobie. W analizie Russella znaczy ono raczej, że istnieje dokładnie jedna osoba będąca obecnym królem Francji i że ta osoba jest łysa. Ponieważ warunek istnienia i jedyności nie jest spełniony, zdanie jest fałszywe^[2].

Problem pojawia się także przy negacji. Zdanie „Obecny król Francji nie jest łysy” może być interpretowane na dwa sposoby, zależnie od zasięgu negacji i zasięgu deskrypcji. Może znaczyć, że nieprawda, iż istnieje dokładnie jeden obecny król Francji i że jest on łysy; wtedy zdanie jest prawdziwe. Może jednak znaczyć, że istnieje dokładnie jeden obecny król Francji i że nie jest on łysy; wtedy zdanie jest fałszywe^[2].

Innym klasycznym przykładem Russella jest wyrażenie „autor Waverleya”^[2]. Russell rozważał problem wynikający ze zdania:

„Jerzy IV chciał wiedzieć, czy Scott był autorem Waverleya”.

Skoro Walter Scott był autorem Waverleya, można by sądzić, że wyrażenie „autor Waverleya” wolno po prostu zastąpić nazwą „Scott”. Prowadziłoby to jednak do błędnego wniosku, że Jerzy IV chciał wiedzieć, czy Scott był Scottem. Według Russella problem znika, gdy deskrypcję przeanalizuje się logicznie. Wyrażenie „autor Waverleya” nie jest w tym kontekście zwykłą nazwą własną, lecz częścią bardziej złożonej struktury kwantyfikacyjnej. Zdanie mówi więc o istnieniu dokładnie jednej osoby, która napisała Waverleya, oraz o relacji tej osoby do Scotta^[2].

W teorii Russella ważne jest rozróżnienie na wystąpienia pierwotne i wtórne deskrypcji. Dotyczy ono tego, jaki zasięg ma deskrypcja w zdaniu złożonym^[2].

Na przykład zdanie:

„Jerzy IV chciał wiedzieć, czy Scott był autorem Waverleya”

można rozumieć na dwa sposoby. Po pierwsze, może znaczyć, że Jerzy IV chciał wiedzieć, czy dokładnie jedna osoba napisała Waverleya i czy tą osobą był Scott. Po drugie, może znaczyć, że istnieje dokładnie jedna osoba, która napisała Waverleya, i Jerzy IV chciał wiedzieć o tej osobie, czy była Scottem^[2].

Rozróżnienie to pomaga wyjaśniać pozorne paradoksy związane z podstawianiem wyrażeń współoznaczających, a także z wypowiedziami o przekonaniach, pytaniach i wiedzy^[2].

Russell wiązał analizę deskrypcji z rozróżnieniem między poznaniem przez bezpośrednie zapoznanie a poznaniem przez opis. Przykładowo, możemy formułować twierdzenia o środku masy Układu Słonecznego w określonym momencie, choć nie jesteśmy z nim bezpośrednio zapoznani. W tym sensie deskrypcje pozwalają mówić o przedmiotach, które są nam znane nie przez bezpośrednie doświadczenie, lecz przez określające je własności lub relacje. Russell wskazywał, że wiele naszych twierdzeń dotyczy właśnie przedmiotów znanych jedynie w taki pośredni sposób^[2].

Teoria Russella stała się jednym z najważniejszych punktów odniesienia w filozofii języka, ale była później wielokrotnie krytykowana i modyfikowana.

Peter Strawson w artykule On Referring z 1950 roku zarzucił Russellowi, że jego analiza pomija sposób użycia wyrażeń w konkretnych aktach mowy. Według Strawsona wypowiedzenie zdania „Obecny król Francji jest łysy” nie tyle stwierdza istnienie obecnego króla Francji, ile je zakłada, czyli presuponuje. Jeżeli presupozycja nie jest spełniona, wypowiedź nie jest po prostu fałszywa, lecz nie uzyskuje zwykłej wartości logicznej^[1].

Keith Donnellan zwrócił uwagę, że deskrypcje określone mogą być używane na dwa sposoby: atrybutywnie i referencyjnie. W użyciu atrybutywnym mówiący chce powiedzieć coś o kimkolwiek lub czymkolwiek, co spełnia dany opis. W użyciu referencyjnym opis służy przede wszystkim do wskazania konkretnej osoby lub rzeczy, o której mówiący chce coś powiedzieć^[1].

Przykładem może być zdanie „Zabójca Smitha jest szalony”. W użyciu atrybutywnym znaczy ono, że ktokolwiek zabił Smitha, jest szalony. W użyciu referencyjnym mówiący może mieć na myśli konkretną osobę, np. oskarżonego siedzącego na sali sądowej, nawet jeśli później okaże się, że osoba ta nie była zabójcą Smitha^[1].

Dyskusję wywołały również tzw. deskrypcje niekompletne. Przykładowo zdanie „Stół jest pełen książek” może być rozumiane jako odnoszące się do określonego stołu w danym pomieszczeniu, choć samo wyrażenie „stół” nie zapewnia globalnej jedyności przedmiotu. W takich przypadkach kontekst wypowiedzi ogranicza domenę, w której dana deskrypcja ma wskazywać przedmiot^[1].

• teoria deskrypcji
• denotacja
• filozofia języka
• znaczenie