Denotacja

Denotacja – w semantyce językoznawczej, semantyce logicznej, logice, semiotyce oraz filozofii języka termin odnoszący się do związku między wyrażeniem językowym albo znakiem a tym, do czego dane wyrażenie lub znak się odnosi. W zależności od przyjętej teorii denotacją nazywa się także wartość semantyczną wyrażenia, np. jego zakres, zbiór obiektów spełniających dany opis, referent albo, w przypadku zdań, wartość logiczna^[1].

W prostym ujęciu denotacja bywa rozumiana jako podstawowe odniesienie wyrażenia do przedmiotu, klasy przedmiotów, własności, relacji albo sytuacji. W polskiej tradycji semiotycznej denotację często wiąże się z zakresem wyrażenia, czyli zbiorem jego desygnatów, odróżniając ją od pojedynczego desygnatu oraz od sensu lub znaczenia wyrażenia^[2]. Na przykład denotacją nazwy „kot” może być zbiór kotów w danej dziedzinie dyskursu, a denotacją nazwy własnej „Warszawa” konkretne miasto albo, w ujęciu zakresowym, jednoelementowy zbiór zawierający to miasto.

W semantyce językowej denotacja jest jednym ze sposobów opisu znaczenia wyrażeń. Dla wyrażeń odnoszących, takich jak nazwy własne albo pewne deskrypcje określone, denotacją jest zwykle ich referent, czyli przedmiot wskazywany przez dane wyrażenie w określonym kontekście^[1].

Dla wyrazów treściowych, takich jak rzeczowniki pospolite, przymiotniki lub czasowniki, denotację można ujmować jako zbiór obiektów, własności lub zdarzeń, do których dane słowo może zostać zastosowane. Przykładowo denotacją słowa „żółty” jest zbiór rzeczy żółtych, denotacją słowa „drzewo” zbiór drzew, a denotacją czasownika „chrapać” zbiór istot, które chrapią^[1].

Denotacja jest często zależna od kontekstu. Wyrażenie „premier” może denotować różne osoby w zależności od państwa i czasu wypowiedzi, a wyrażenie „mój ojciec” zależy od tego, kto jest mówiącym^[1]. Z tego powodu odróżnia się denotację wyrażenia w danym użyciu od bardziej stabilnego sensu językowego.

W klasycznej filozofii języka istotne znaczenie ma rozróżnienie między sensem a odniesieniem, związane z pracami Gottloba Fregego. W artykule Über Sinn und Bedeutung, znanym po angielsku jako On Sense and Reference, Frege odróżnił sens wyrażenia od jego odniesienia albo denotacji^[3]. Niemieckie słowo Bedeutung bywa tłumaczone jako „odniesienie”, „referencja” albo „denotacja”; w polskiej tradycji przekładowej spotyka się także tłumaczenie „znaczenie”.

Sens wyrażenia można rozumieć jako sposób przedstawienia przedmiotu, natomiast denotacja wskazuje na sam przedmiot albo wartość semantyczną wyrażenia. Klasycznym przykładem jest para wyrażeń „Gwiazda Poranna” i „Gwiazda Wieczorna”. Mają one tę samą denotację, ponieważ oba odnoszą się do planety Wenus, ale różnią się sensem, ponieważ przedstawiają ten sam obiekt na różne sposoby^[3].

Frege wskazywał również, że wyrażenie może mieć sens, choć nie ma odniesienia. Przykładem może być opis, który jest zrozumiały językowo, ale nie wskazuje żadnego rzeczywistego przedmiotu^[3]. Tego typu rozważania stały się ważne dla późniejszych analiz nazw pustych, deskrypcji i zdań egzystencjalnych.

Denotację często przeciwstawia się konotacji. Klasyczne rozróżnienie nazw denotujących i konotujących sformułował John Stuart Mill w dziele A System of Logic. W tym ujęciu denotacja dotyczy przedmiotów, do których dana nazwa się stosuje, natomiast konotacja obejmuje cechy lub atrybuty, ze względu na które przedmioty te są obejmowane daną nazwą^[4].

W późniejszej semiotyce i językoznawstwie przeciwstawienie to nabrało szerszego znaczenia. Denotacja oznacza tu podstawowe, dosłowne lub definicyjne znaczenie znaku, natomiast konotacja obejmuje skojarzenia, wartości emocjonalne, kulturowe, stylistyczne lub ideologiczne z nim związane^[5]. Przykładowo denotacją słowa „dom” może być budynek przeznaczony do zamieszkania, natomiast jego konotacje mogą obejmować bezpieczeństwo, rodzinę, prywatność lub dzieciństwo.

W analizie obrazów, dzieł sztuki i przekazów medialnych, rozwijanej m.in. przez Rolanda Barthes’a, denotacja dotyczy tego, co znak przedstawia na najbardziej bezpośrednim poziomie. Fotografia czerwonej róży denotuje określony kwiat, ale może konotować miłość, namiętność albo romantyczność. W praktyce znaczenia denotacyjne i konotacyjne bywają trudne do ścisłego oddzielenia, ponieważ rozumienie znaków zależy od kultury, sytuacji komunikacyjnej i kompetencji odbiorcy^[5].

W logice oraz semantyce formalnej denotacja jest wartością przypisywaną wyrażeniu w określonej interpretacji lub modelu. Nazwa indywidualna może denotować konkretny obiekt z dziedziny, predykat może denotować zbiór obiektów albo relację między nimi, a całe zdanie może denotować wartość logiczną^[1].

W tradycji fregeowskiej zdanie oznajmujące ma jako denotację jedną z dwóch wartości logicznych: prawdę albo fałsz^[3]. Współczesna semantyka formalna rozwija tę ideę, opisując znaczenie wyrażeń za pomocą modeli, funkcji, zbiorów, relacji i warunków prawdziwości^[1].

W takim ujęciu znaczenie zdania jest związane z warunkami, w których zdanie byłoby prawdziwe. Na przykład zdanie „śnieg jest biały” ma wartość prawdy w tych modelach lub sytuacjach, w których śnieg należy do zbioru rzeczy białych.

• desygnat
• ekstensja
• intensja
• konotacja (logika)
• konotacja (językoznawstwo)
• sens i nominat
• nazwa pusta
• deskrypcja