Flisactwo

Ten artykuł dotyczy transportu rzecznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Flis
Flisacy nad Wisłą (mal. Wilhelm August Stryowski, 1881)

Flisactwo (flis, osyłka[1]) – rzeczny spław towarów.

Tradycja flisactwa kultywowana w Polsce, Austrii, Czechach, Niemczech, na Łotwie i w Hiszpanii została w grudniu 2022 roku wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO[2].

Historia

Polska

W okresie przedrozbiorowym w Polsce flis stanowił jedną z najważniejszych form transportu oraz istotną gałąź gospodarki. Do najczęściej spławianych towarów należało zboże, transportowane na statkach, m.in. na specjalnie przystosowanych jednostkach zwanych komięgami oraz drewno, spławiane w postaci tratew. Ponieważ najważniejszym i największym ośrodkiem portowym w dawnej Polsce był Gdańsk, to w naturalny sposób najważniejszą drogą wodną stała się Wisła, jakkolwiek do spławu intensywnie wykorzystywano również inne rzeki dawnej Rzeczypospolitej, np. Niemen, Dniepr czy Poprad[3].

W okresie największego rozkwitu gospodarki folwarcznej w ciągu jednego roku przez Wisłę przepływało ponad pół tysiąca szkut, tyle samo dubasów, prawie tysiąc komięg oraz ok. trzystu tratew. W I połowie XVII wieku flisactwem na Wiśle zajmowało się od 5 do 28 tysięcy osób. Na przełomie XVI i XVII wieku w Gdańsku, Toruniu, Krakowie, Jarosławiu i innych osrodkach powstawały odrębne cechy flisaków (włóczków) i wytworzył się specyficzny folklor flisacki[4].

W XIX wieku z powodu rozwoju kolei, ale też ze względu na granice celne liczba flisaków wielokrotnie zmalała, a zakres ich działalności ograniczył się głównie do spławu drewna[1][4].

Spławem trudnili się flisacy zwani również flisami lub orylami. Obowiązki na tratwie były podzielone między kapitana (retmana), sternika i wioślarzy[3].

Flisackie tradycje takie jak: gwara, nazewnictwo, pieśni i obrzędy flisackie w Ulanowie kultywuje działające od 1991 roku Bractwo Flisackie św. Barbary. Należą do niego flisacy i mieszczki ulanowskie, które promują tradycyjne jedzenie flisackie. Mieszkańcy Ulanowa, który leży przy ujściu Tanwi do Sanu zajmowali się flisactwem płynąc sanem i Wisłą do Gdańska. Bractwo nawiązując do tradycji organizuje spływy, kultywuje tradycje zachowując gwarę, nazewnictwo, pieśni i obrzędy flisackie. Szczególnie widowiskowy jest chrzest frycowy, który jest promowaniem nowych adeptów na flisaków zwyczajnych i honorowych. Gwarę flisacką i zwyczaje opisał retman Zdzisław Nikolas w sztuce Frycowy pacierz[5]. Była ona wystawiana na tratwie podczas IV edycji (organizowanego od 2021 roku) Festiwalu Kultury Lasowiackiej[6].

W 2014 roku flisackie tradycje zostały wpisane na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego[7].

Hiszpania

Tradycje spławu drewna w Hiszpanii sięgają średniowiecza. Flisacy tygodniami mieszkali na tratwach. Dzięki temu powstała społeczność, która dzieliła się wiedzą, umiejętnościami i techniką budowania tratw i nawigacji. W 1999 roku flisactwo zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa Hiszpanii[8].

Drewno było potrzebne do wytwarzania mebli, budowy domów i statków dlatego należało je przetransportować do ośrodków przemysłowych. Ścięte kłody transportowano rzeczkami i strumieniami do większych rzek, gdzie wiązano je w tratwy noszące nazwy „novata” w Katalonii i „alamadia” w Nawarze i Kastylii. W Aragonii drewno spławiano z gór wykorzystując wiosenny przybór wód, a tratwy wiązano dopiero na rzece Ebro. Istniały 3 trasy spływu: rzeką Aragón do miejscowości Ansó (rzeką Veral) i Hecho (rzeka Aragón Subordán), rzeką Gâllego tratwami z Murillo de Gállego i Santolaria, rzeką Cinca z Laspuña lub Escalona do Tortosa nad rzeką Ebro, z miejscami postoju w Santa Cilia, Murillo de Gallego, Laspuña, Monzón i Fraga[9].

Kłody w 1-2 lub 3 częściowe tratwy łączono wikliną. Wiosłując dopływali flisacy do rzeki Ebro zmagając się z zagrożeniami i ponosząc opłaty na rzecz właścicieli ziemskich i miast przez które przepływali. Tylko flisacy z Hecho korzystali ze zwolnień na mocy XIV wiecznego przywileju zwalniającego ich z wszelkich podatków i opłat. Ostatni spływ miał miejsce w 1949 roku. W 1983 roku la Asociaciôn de Navateros de Sobrarbe (stowarzyszenie Flisaków) reaktywowało działalność budując tratwę i organizując spływ zLaspuna do Ainsa w prowincji Sobrarbe. Wkrótce dołączyli do nich flisacy z Valle de Hecho i Galliguera[9].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ a b flisactwo, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-05-21].
  2. ↑ Timber rafting. ich.unesco.org. [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
  3. ↑ a b Agata Jędrzejczyk i inni red., EtnoCuda: elementarz folkloru polsko-słowackiego pogranicza = EtnoDivy: šlabikár folklóru pol'sko-slovenského pohraničia, Bielsko-Biała: Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej, 2020, s. 118, ISBN 978-83-63291-83-9, OCLC 1164100946 [dostęp 2025-01-21].
  4. ↑ a b Adam Manikowski, Flisacy, [w:] Encyklopedia historiii gospodarczej Polski do roku 1945, t. I, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981, s. 72, ISBN 83-214-0185-6.
  5. ↑ Sylwetki Flisaków [online], Bractwo Flisackie pw. Św. Barbary w Ulanowie [dostęp 2026-03-31].
  6. ↑ Flisackie tradycje w Ulanowie - Urząd Gminy i Miasta w Ulanowie [online], serwer2137195.home.pl [dostęp 2026-03-31].
  7. ↑ Barbara Halliop, Flisactwo wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO [online], NID, 1 grudnia 2022 [dostęp 2026-04-02].
  8. ↑ CERTIFIES [online] [dostęp 2026-04-02].
  9. ↑ a b La cultura del transporte fluvial de la madera en Aragón [online], www.portalinmaterial.cultura.gob.es [dostęp 2026-04-02] (hiszp.).

Linki zewnętrzne

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya