Gołuski

Gołuski

wieś
Przystanek autobusowy oraz świetlica z boiskiem w Gołuskach
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	poznański
Gmina	Dopiewo
Sołectwo	Gołuski[2]
Liczba ludności (2021)	649[3]
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	62-070[4]
Tablice rejestracyjne	PZ
SIMC	0582812
Położenie na mapie gminy Dopiewo Gołuski
Położenie na mapie Polski Gołuski
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Gołuski
Położenie na mapie powiatu poznańskiego Gołuski
52°21′27″N 16°45′08″E/52,357500 16,752222[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Gołuski – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Dopiewo^[5].

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XV wieku. Wieś nosiła kiedyś inne nazwy. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1406 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Goluszice”, 1407 „Golaszyce”, 1427 „Dzeczolowo seu Golusycze”, 1500 „Goluszky alias Goluschycze”, 1509 „Goluski”, 1511 „Golussicze” ^[6].

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską. Początkowo była wsią kościelną, prestymonialną należącą do kapituły katedry poznańskiej. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 miejscowość leżała w powiecie poznańskim w Koronie Królestwa Polskiego w parafii Konarzewo^[6].

Pierwszy zachowany zapis historyczny o wsi pochodzi z 1406 kiedy kapituła katedry poznańskiej wystawiła nowy przywilej na sołectwo w Gołuskach. Wcześniejszy dokument sołecki zgorzał w pożarze Poznania w roku 1406. Dokument ten zmarły sołtys gołuski Stanisław oddał tam na przechowanie, a ten niefortunnie spłonął. W 1406 na prośby jego dwóch synów Jakuba oraz Piotra kapituła katedry poznańskiej wystawiła nowy przywilej dzięki czemu zachowała się jego treść. Do sołectwa należały dwa łany wolne z łąkami, karczma, jeden zagrodnik, jatka rzeźnicka, piekarska, szewska, kowal, wypas stada owiec oraz koni, prawo polowania na zające, kuropatwy, przepiórki i inne ptaki. Sołtys mógł pobierać 1/3 z kar oraz opłaty zwanej „przysiężne”. Kmiecie mieli co roku płacić po 3 wiardunki czynszu z każdego łana i trzy razy w roku orać na pańskim. Na Wielkanoc z każdego łanu mieli dawać wieprza albo 8 groszy za niego i 15 jaj, na Wniebowstąpienie dać krowę albo 8 groszy i każdy po dwie kury. Z okazji sądów co roku sołtys miał dać obiad sędziom, a kmiecie dwa obiady, albo za każdym razem zapłacić 8 groszy. Sołtys w ramach swoich obowiązków miał także służyć na koniu wartości dwóch grzywien. Jeśli sołtys będzie miał więcej synów, to tylko jeden, zdatniejszy, ma rządzić sołectwem, aby nie opustoszało. Sołtys miał także prawo alienować swoje sołectwo^[6].

W latach 1426-1428 czasowym posiadaczem wsi kapitulnej był kanonik poznański Janusz Szołowski z Wszołowa w powiecie kaliskim. W latach 1426-1427 Janusz Szołowski oraz Piotr Słap z Dąbrówki w parafii Skórzewo pod Poznaniem toczyli proces o granice. Tego roku odnotowano także jego proces z Marcinem kmieciem z Palędzia. W 1487 Gołuski były własnością kapituły katedry poznańskiej^[6].

W początku XVI wieku miejscowość opisano w czasie wizytacji. W 1500 w jej czasie odnotowano 10 łanów kmiecych, z tego 6 łanów osiadłych, a na siódmym łanie siedział kmieć, ale go nie uprawiał, bo nie miał bydła ani koni. Zadeklarował, że będzie go uprawiać, jeśli otrzyma zapomogę. Pozostałe łany były opuszczone ale były uprawiane w zamian za czynsz, z wyjątkiem 4 stajań. Czynsz z łanów osiadłych i opuszczonych wynosił po 3 wiardunki. Kmiecie żalili się wizytatorom, że regens chce im odjąć łąki, przynależne do łanów opuszczonych. Odnotowano także, że role folwarku były obszerne, niepomierzone, nieuprawne, a z nich kmiecie uprawiali dla regensa jedynie morgi. Sołectwo miało 2 łany, nieuprawne. Jedynie jeden kmieć z synem wynajął na zimę za pół kopy, a drugi kmieć za 9 groszy. Ponadto włodarz wynajął ziemię z tych ról za 3 grosze komuś z Palędzia. Karczma regensa dawała połowę grzywny czynszu. Dwóch zagrodników nic nie płaciło. Dom regensa stał opustoszały, stodoły nie było. Odnotowano także skargi kmieci, że wieś nie ma drewna^[6].

Z 1509 zachowała się relacja z następnej wizytacji wsi prestymonialnej kapituły katedry poznańskiej. Odnotowano wówczas 10 łanów, z czego 6 łanów osiadłych i 4 łany opustoszałe. Czynsz z łana wynosił po 3 wiardunki, dwa koguty i 30 jaj. Dwóch zagrodników, płaciło po 4 grosze, dwa koguty i 30 jaj. Karczmarz płacił po 0,5 grzywny oraz od przywozu każdej beczki po 4 denary. Folwark szacowano na 3 łany i uprawiał go sołtys w zamian za czynsz dla regensa. Odnotowano, ze dwór był w dobrym stanie i składał się z domu, stajni, owczarni i obory. Z tego roku pochodzą także zapisy o praktykowaniu piwowarstwa we wsi bowiem we dworze sołtys szynkował piwo. Sołectwo osiadłe było na dwóch łanach. Mieszkańcy skarżyli się, że pan Zbąski idąc na wojnę zabrał kmieciom 11 baranów, 14 gęsi i 28 kaczek, a sołtysowi 14 groszy i 8 kaczek^[6].

W 1510 Gołuski była wsią kapitulną katedry poznańskiej i liczyła 7 łanów osiadłych i 3 łany opuszczone, które uprawiali kmiecie. We wsi były także dwa łany sołtysie oraz folwark. W 1512 szlachcic Wojciech Konarzewski wynajmował folwark z łąkami w Gołuskach, od tenutariusza wsi kanonika poznańskiego Wojciecha Pakosławskiego, na 3 lata za 4 grzywny rocznie. Kmiecie w ramach obowiązku powinni mu kosić, zbierać i zwozić zboże oraz siano. W 1516, 1521, 1527 miały miejsce kolejne wizytacje wsi prestymonialnej kapituły katedry poznańskiej Gołuski^[6].

W 1531 miała miejsce wizytacja wsi zarządzanej przez regensa kanonika Andrzeja Naramowskiego. Odnotowano 10 łanów, z tego 7 łanów osiadłych, a 3 łany opuszczone były od wielu lat. Mieszkańcy płacili czynsz po 3 wiardunki dla kapituły poznańskiej, a dla regensa po dwa kapłony i 30 jaj. We wsi trzy łany opuszczone uprawiali w zamian za czynsz. Wojciech sołtys Gołusek zakupił w tym roku od regensa za 8 grzywien karczmę dziedziczną, do której przynależały role. Odnotowano, ze do końca rządów obecnego tenutariusza ma on wolniznę od wszelkich ciężarów. We wsi były także trzy zagrody, a z nich jedna opuszczona. Folwark miał 3 i 1/4 łana. Wysiewano na nim 3 małdraty, a uprawiali go kmiecie z pomocą regensa. Sołectwo miało dwa łany. Sołtys mówił, że dworek stał na gruncie, który regens mu zabrał. Zachował się także opis dworu^[6].

Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XV i XVI wieku. W 1508 odnotowano pobór od 5 łanów oraz 6 groszy od karczmy. W 1563 pobrano podatki od 4,5 łana i od karczmy dorocznej. W 1567 kapituła katedry poznańskiej poleciła kmieciom z 12 wsi, m.in. z Gołusek, mleć zboże w młynach kapitulnych, pod karą jednej kopy. W 1577 Gołuski były tenutą kanonika poznańskiego Pawła Głogowskiego. W 1580 z Gołusek kapituły katedry poznańskiej pobrano podatki z 6 półłanków oraz od dwóch zagrodników^[6].

Wieś duchowna, własność kapituły katedralnej poznańskiej^[7], położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim^[8].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), hasło „Gołuski”. Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 537-539. ISBN 83-04-00938-2.

• Gołuski, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Gołuski, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 679 .