Harry Glicken

Harry Glicken
Ilustracja
Glicken podczas pracy terenowej, lata 80. XX wieku
Państwo działania

 Stany Zjednoczone

Data i miejsce urodzenia

7 marca 1958
Los Angeles

Data i miejsce śmierci

3 czerwca 1991
w pobliżu wulkanu Unzen, prefektura Nagasaki, Japonia

Zawód, zajęcie

wulkanolog, geolog

doktor geologii
Specjalność: wulkanologia, geologia
Alma Mater

Uniwersytet Stanforda
Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara

Doktorat

1986 – geologia
Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara

praca naukowa
Instytucja

United States Geological Survey

Stanowisko

asystent terenowy

Uczelnia

Uniwersytet Tokijski

Stanowisko

pracownik naukowy

Uczelnia

Tokijski Uniwersytet Metropolitalny(inne języki)

Stanowisko

profesor badawczy

Harry Glicken (ur. 7 marca 1958 w Los Angeles, zm. 3 czerwca 1991 w pobliżu wulkanu Unzen w Japonii) – amerykański wulkanolog[1]. Badał wulkan Mount St. Helens w Stanach Zjednoczonych przed jego erupcją w 1980 roku i po niej. Był głęboko poruszony śmiercią wulkanologa Davida A. Johnstona, swojego mentora i opiekuna naukowego, który wiosną 1980 roku przejął jego dyżur na posterunku obserwacyjnym Mount St. Helens. Glicken pełnił ten dyżur w tygodniach poprzedzających erupcję, lecz w przeddzień wybuchu musiał opuścić stanowisko, by stawić się na umówione spotkanie zawodowe[2.1][3.1].

W 1991 roku, prowadząc badania nad lawinami wulkanicznymi na wulkanie Unzen w Japonii, Glicken zginął w spływie piroklastycznym razem z francuskimi wulkanologami Katią i Maurice’em Krafftami. Jego szczątki odnaleziono cztery dni później i skremowano zgodnie z życzeniem rodziców[4]. Glicken i Johnston pozostają jedynymi amerykańskimi wulkanologami, o których wiadomo, że zginęli w erupcji wulkanicznej[3.2].

Mimo wieloletniego pragnienia pracy w United States Geological Survey (USGS) Glicken nigdy nie otrzymał tam stałego etatu – m.in. dlatego, że w chwili obrony doktoratu w agencjach federalnych obowiązywał zakaz nowych zatrudnień. Prowadząc badania finansowane przez National Science Foundation(inne języki) (NSF) i inne organizacje, zdobył ekspercką wiedzę w dziedzinie wulkanicznych lawin rumoszu skalnego. Napisał też kilka ważnych publikacji na ten temat, w tym rozprawę doktorską opartą na badaniach z Mount St. Helens, zatytułowaną Rockslide-Debris Avalanche of May 18, 1980, Mount St. Helens Volcano, Washington, która zapoczątkowała szerokie zainteresowanie tym zjawiskiem[5.1].

Od czasu pośmiertnego wydania przez kolegów Glickena w 1996 roku raport ten był przywoływany w wielu innych publikacjach o lawinach rumoszu skalnego[6]. Po jego śmierci współpracownicy wspominali go jako człowieka oddanego wulkanom i swojej dziedzinie[4].

Życie i kariera

Wczesne lata i Mount St. Helens

Glicken urodził się w 1958 roku jako syn Miltona i Idy Glickenów[4]. Licencjat z geologii uzyskał na Uniwersytecie Stanforda w 1979 roku[1]. Jeszcze w trakcie studiów odbył staże w Lunar and Planetary Institute(inne języki) w Houston. W 1978 roku analizował tam zdjęcia Marsa z sond Viking i opracował model powstawania marsjańskich kanałów, a rok później zbadał duży lahar na Mount Rainier jako ziemski odpowiednik domniemanych spływów błotnych na Marsie[1]. Od marca do września 1980 roku pracował jako asystent terenowy United States Geological Survey (USGS) przy wulkanie Mount St. Helens w stanie Waszyngton, a we wrześniu tego roku rozpoczął studia doktoranckie na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara[1]. Mount St. Helens, uśpiony od lat 40. i 50. XIX wieku, wznowił aktywność w marcu 1980 roku[7].

W miarę wzrostu aktywności sejsmicznej i wulkanicznej wulkanolodzy USGS pracujący w oddziale w Vancouver przygotowywali się do obserwacji nadciągającej erupcji. Geolog Don Swanson i współpracownicy umieszczali odbłyśniki na rosnących kopułach lawowych i wokół nich[8.1]. 1 maja 1980 roku[9] założyli posterunki obserwacyjne Coldwater I i Coldwater II, by za pomocą telemetrii laserowej mierzyć, jak zmieniają się w czasie odległości do odbłyśników wraz z deformacją kopuł. Glicken obserwował wulkan przez dwa tygodnie, mieszkając w przyczepie na posterunku Coldwater II, oddalonym o nieco ponad 8 km na północny zachód od wulkanu[9].

18 maja 1980 roku, po sześciu dniach pracy bez przerwy[4], Glicken wziął wolny dzień, by w Mammoth Lakes w Kalifornii odbyć rozmowę dotyczącą pracy dyplomowej ze swoim opiekunem, Richardem V. Fisherem(inne języki)[3.1]. Jego opiekun naukowy i mentor David A. Johnston zastąpił go na posterunku[2.1][10][11], mimo że wyrażał obawy o bezpieczeństwo posterunku z uwagi na oznaki ruchomej magmy wewnątrz wulkanu[9]. Po trzęsieniu ziemi o magnitudzie 5,1, którego ognisko znajdowało się tuż pod północnym stokiem, o godzinie 8:32 ta część wulkanu zaczęła się osuwać[12] i Mount St. Helens eksplodował. Johnston zginął, pochłonięty przez gwałtowne spływy piroklastyczne, które runęły w dół zboczy z prędkością co najmniej 480 km/h[13].

  • Mount St. Helens dzień przed erupcją, sfotografowany 17 maja 1980 roku przez Glickena z grzbietu Johnstona, około 10 km na północny zachód od wulkanu.
    Mount St. Helens dzień przed erupcją, sfotografowany 17 maja 1980 roku przez Glickena z grzbietu Johnstona, około 10 km na północny zachód od wulkanu.
  • Mount St. Helens po erupcji z 18 maja 1980 roku, widziany z grzbietu Johnstona. Zdjęcie wykonał sam Harry Glicken 10 września 1980 roku.
    Mount St. Helens po erupcji z 18 maja 1980 roku, widziany z grzbietu Johnstona. Zdjęcie wykonał sam Harry Glicken 10 września 1980 roku.

Po erupcji Glicken udał się do Toutle High School, centrum koordynacji akcji ratunkowej, gdzie razem z oficerami eskadry ratowniczej rezerwy lotnictwa wsiadł do helikoptera, by szukać Johnstona lub jakichkolwiek śladów jego posterunku[2.1]. Mimo poszukiwań prowadzonych przez niemal sześć godzin z trzema różnymi załogami Glicken nie znalazł żadnego śladu[2.2]. Próbował namówić czwartą załogę helikoptera, lecz ta odmówiła w obawie przed niebezpiecznymi warunkami. Zdruzgotany Glicken nie chciał przyjąć do wiadomości śmierci Johnstona i dopiero Swanson zdołał go uspokoić[8.2].

W połowie 1980 roku, po majowej erupcji, naukowcy USGS postanowili utworzyć Obserwatorium Wulkaniczne Kaskadów imienia Davida A. Johnstona(inne języki) (CVO) w Vancouver[2.3], by ściśle monitorować wulkany w Oregonie, stanie Waszyngton i Idaho[14]. Glicken wrócił na Mount St. Helens z nadzieją przyłączenia się do zespołu badającego skutki erupcji. Każdy aspekt erupcji został jednak już przydzielony poszczególnym naukowcom agencji, a Glicken – jako doktorant z Santa Barbara studiujący pod kierunkiem Richarda Fishera – nie był pracownikiem USGS[2.4].

Znalazł natomiast pracę u nowo zatrudnionego w agencji Barry’ego Voighta, specjalisty od osuwisk. Pod jego kierunkiem Glicken intensywnie pracował, zmotywowany pragnieniem zdobycia etatu w agencji i chęcią złagodzenia bólu po śmierci Johnstona[2.5]. Wraz z zespołem geologów zmapował pole rumoszu (rozległy osad gruzu skalnego) pozostałe po osunięciu się północnej części stożka Mount St. Helens, obejmujące mniej więcej jedną czwartą masy wulkanu. Dzięki rozległej, drobiazgowej analizie zespół prześledził pochodzenie i sposób przemieszczania się każdego fragmentu rumoszu – od bloków o szerokości około 90 m po drobne okruchy[2.6].

Wizualizacja USGS przedstawiająca osunięcie (lawinę rumoszu skalnego) Mount St. Helens z 18 maja 1980 roku – przedmiot rozprawy doktorskiej Glickena

Razem ze swoją grupą Glicken opracował przełomowe studium w dziedzinie wulkanicznych osuwisk, ustanawiając zasadę, że wysokie wulkany mają skłonność do zapadania się[2.6]. Praca zebrała pochwały za nowatorskie wnioski i dbałość o szczegóły[2.7] oraz zainspirowała wulkanologów do rozpoznawania podobnych pagórków osadowych przy wulkanach na całym świecie. Wnioski z dysertacji Glicken opublikował w kilku krótszych artykułach w latach 80. XX wieku[6]. Zyskał dzięki nim uznanie jako pierwszy geolog, który wyjaśnił powstawanie pól pagórków (ang. hummock) w pobliżu wysokich wulkanów[2.7].

Badania po Mount St. Helens i śmierć

Katia i Maurice Krafft na Kilauea w 1990 roku. Francuska para wulkanologów zginęła razem z Glickenem na wulkanie Unzen

W latach po erupcji aktywność Mount St. Helens słabła, co skłoniło USGS do zmniejszenia budżetu CVO i rozważenia zamknięcia obserwatorium[2.7]. Glicken pomagał agencji do 1989 roku[15], pełniąc równocześnie funkcję asystenta naukowego na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara[16]. Mimo szybko zdobytej renomy i możliwości prowadzenia badań w Japonii, Nowej Zelandii i na Gwadelupie nigdy nie otrzymał stałego etatu w USGS. Do braku etatu przyczynił się zarówno zakaz nowych zatrudnień w agencjach federalnych obowiązujący w chwili obrony jego doktoratu, jak i – według współpracowników – nietypowe usposobienie, które zniechęcało do niego przełożonych agencji[2.6].

Po uzyskaniu doktoratu w 1986 roku Glicken zastosował metody wypracowane na Mount St. Helens do badań lawin rumoszu skalnego przy innych wulkanach: na Mount Shasta w Kalifornii, Papandayan w Indonezji, Augustine na Alasce oraz Bandai(inne języki) w Japonii[1]. Uznał, że erupcja Bandai była pod wieloma względami podobna do katastrofalnej erupcji Mount St. Helens z 1980 roku[1], a przy okazji odkrył dwa nieznane wcześniej osady po wybuchach (ang. blast deposit) towarzyszące lawinom rumoszu – na Augustine i Bandai[1]. W 1986 roku uczestniczył w amerykańskim programie w Indonezji, podczas którego uczył tamtejszych wulkanologów rozpoznawania lawin rumoszu skalnego – istotnego zagrożenia przy indonezyjskich wulkanach[1].

Wulkan Unzen w Japonii (1994) – kopuła lawowa i spływy piroklastyczne w dolinie Mizunashi

Glicken kontynuował badania wulkanologiczne w Japonii w latach 1989–1991[17], jako stażysta podoktorski(inne języki) w Instytucie Badań nad Trzęsieniami Ziemi(inne języki) Uniwersytetu Tokijskiego, finansowany z grantów amerykańskiej National Science Foundation[18]. Później, już jako profesor badawczy i tłumacz[2.8] na Tokijskim Uniwersytecie Metropolitalnym(inne języki)[19][20], zaangażował się w badania nad wulkanem Unzen[19]. Głównym przedmiotem jego ówczesnych badań była wyspa Oshima(inne języki), gdzie wspólnie z japońskim wulkanologiem Kazu Nakamurą analizował osady powstałe częściowo jako lahary, a częściowo jako lawiny rumoszu[1]. Na krótko przed śmiercią Glicken otrzymał od Tokijskiego Uniwersytetu Metropolitalnego propozycję stałej posady naukowej, o jaką starał się od lat[1]. Unzen wznowił aktywność erupcyjną w listopadzie 1990 roku, po 198 latach uśpienia. W miesiącach po pierwszych oznakach aktywności erupcje pojawiały się sporadycznie, a pod koniec maja 1991 roku rząd ewakuował okoliczną ludność[21].

To sam Glicken kilka dni wcześniej zawiadomił Krafftów o aktywności wulkanicznej w Japonii „wartej przyjazdu”, rezygnując z zaplanowanej wyprawy na Bandai, by móc obserwować na Unzen rzeczywiste spływy piroklastyczne[22]. 2 czerwca 1991 roku Glicken przybył na górę z Katią i Maurice’em Krafftami, francuskimi wulkanologami[15]. Następnego dnia cała trójka weszła w strefę zagrożenia u podnóża wulkanu, zakładając, że ewentualne niebezpieczne spływy piroklastyczne pobiegną za zakrętem doliny i bezpiecznie ich ominą. Jeszcze tego samego dnia zawaliła się kopuła lawowa[8.3] i w dół doliny ruszył rozległy spływ z prędkością około 100 km/h. Spływ dotarł do zakrętu doliny[23.1], po czym rozdzielił się na dwie części. Górna, gorętsza część gwałtownie pochłonęła stanowisko wulkanologów, zabijając ich na miejscu[3.3][11].

Mapa spływu piroklastycznego z 3 czerwca 1991 roku na wulkanie Unzen, w którym zginęli Glicken i Krafftowie

Łącznie w katastrofie zginęło 41 lub 42 osoby[23.1][24], w tym dziennikarze, którzy obserwowali wulkanologów[23.2]. Erupcja zniszczyła lub spaliła 390 domów[24], a pozostałości spływu rozciągały się na długość około 4 km[23.1]. Szczątki Glickena odnaleziono cztery dni później i skremowano zgodnie z życzeniem jego rodziców[4]. Do dziś Glicken i Johnston pozostają jedynymi amerykańskimi wulkanologami, o których wiadomo, że zginęli w erupcji wulkanicznej[3.2].

Pośmiertny raport

Erupcja Mount St. Helens w 1980 roku – przedmiot rozprawy doktorskiej Glickena, wydanej pośmiertnie w 1996 roku
Pole rumoszu u podnóża Mount St. Helens z helikoptera, 16 września 1980 roku. Glicken zmapował i opisał ten osad w swojej rozprawie

Przed śmiercią Glicken starał się wydać rozprawę doktorską w całości, a wcześniej publikował jej fragmenty w krótszych artykułach. Zdążył już zdefiniować kryteria opisu lawin rumoszu skalnego na zboczach wulkanów i napisać kilka prac na ten temat. Swanson uznał go za jednego z czołowych ekspertów w tej dziedzinie[2.6]. Po erupcji Mount St. Helens w 1980 roku badania w tym wąskim obszarze rozwinęły się, gdy kolejne studia rozpoznawały rumosz przy znanych wulkanach. Jego pracę o spływach na Mount St. Helens wydali w 1996 roku jako jeden raport znajomi z USGS – Carol Ostergren, John Costa, Dan Dzurisin i Jon Major[6]. We wstępie do publikacji Glickena Major napisał, że „osad z Mount St. Helens nigdy już nie zostanie zmapowany z taką dokładnością”[6].

Raport Glickena nosi tytuł Rockslide-Debris Avalanche of May 18, 1980, Mount St. Helens Volcano, Washington. Obejmuje jego rozległe prace laboratoryjne i terenowe, uzupełnione fotografiami erupcji, opisami stanu Mount St. Helens przed wybuchem oraz odwołaniami do wcześniejszych publikacji, w tym prac Voighta[5.2]. W opracowaniu Glicken wyróżnił w osadzie lawiny dwie podstawowe facje: blokową, złożoną ze względnie nienaruszonych fragmentów stożka wulkanu, oraz matrycową, będącą materiałem całkowicie wymieszanym podczas transportu (w późniejszych pracach przemianowaną na fację mieszaną); rozróżnienie to zostało szeroko przyjęte w badaniach lawin rumoszu skalnego[25.1]. W raporcie Glicken sporządził mapę osadu osuwiskowego w skali 1:24 000, a następnie mapę litologiczną opisującą rodzaje skał w skali 1:12 000[6]. Praca zawiera też wnioski dotyczące ruchu każdego bloku osuwiskowego – na podstawie fotografii i innych danych Glicken oszacował prędkość poszczególnych osuwisk, opisał ich skład oraz zrekonstruował interakcje między blokami[5.3].

Upamiętnienie i spuścizna

Glicken był gadatliwy i znany ze skrajnej wrażliwości, a zarazem przywiązywał drobiazgową wagę do szczegółów[2.9]. Część współpracowników uważała go za ekscentryka i osobę bardzo niezorganizowaną[3.4]. Jeden z przyjaciół napisał: „Harry przez całe życie był oryginałem. […] Wszyscy, którzy go znali, byli zdumieni, że jest tak dobrym naukowcem”[2.9]. Za kierownicą Glicken był – zdaniem tego samego znajomego – „jak postać z kreskówki”, która „pędziła drogą na pełnym gazie, mówiąc o tym, co dla niej ważne, […] dojeżdżała do skrzyżowania z sygnalizacją i przelatywała przez nie, nigdy nie zauważywszy, że właśnie je przejechała”[2.9].

Ojciec Glickena powiedział w 1991 roku, że jego syn zginął, podążając za swoją pasją[17], i że był „całkowicie pochłonięty” wulkanologią[4]. Współpracownik z USGS Don Peterson dodał, że Glicken cechował się entuzjastycznym podejściem do obserwacji, i chwalił jego osiągnięcia zarówno w trakcie kariery, jak i podczas studiów[4]. O osobistej pasji Glickena jego mentor i profesor Richard V. Fisher napisał: „To, co wydarzyło się na St. Helens, dręczyło [Glickena] bardzo długo i w pewnym sensie sprawiło, że stał się jeszcze bardziej oddany niż wcześniej”[26].

Współpracowniczka Robin Holcomb zauważyła: „Harry był bardzo entuzjastyczny, bardzo bystry i bardzo ambitny – ambitny, by zrobić coś wartościowego dla wulkanów”[2.7]. Wiele badań korzystało z opracowanych przez Glickena kryteriów rozpoznawania wulkanicznych osuwisk, a liczne późniejsze prace o lawinach powoływały się na jego raport z 1996 roku lub go cytowały[6][25.2]. Podsumowując dorobek Glickena, pracownik USGS Don Swanson nazwał go „światowym liderem w badaniach wulkanicznych lawin rumoszu skalnego”[2.6].

Glicken był blisko związany z Uniwersytetem Kalifornijskim w Santa Barbara, gdzie uzyskał doktorat i prowadził badania. Dla upamiętnienia tej więzi co roku Wydział Nauk o Ziemi przyznaje wyróżniającemu się dyplomantowi geologii stypendium „Harry Glicken Memorial Graduate Fellowship”, ufundowane przez Harry Glicken Fund, który wspiera studentów „prowadzących badania związane z rozumieniem procesów wulkanicznych”[27].

Pamięci Glickena poświęcono numer specjalny czasopisma Journal of Volcanology and Geothermal Research (tom 66 z 1995 roku) zatytułowany „Models of magmatic processes and volcanic eruptions”. Pomysł jego wydania zrodził się na początku 1991 roku z rozmowy Glickena z japońskim wulkanologiem Yoshiakim Idą. Numer miał pierwotnie zebrać referaty z zachodniopacyficznego zjazdu geofizycznego Amerykańskiej Unii Geofizycznej w Kanazawie, a sam Glicken miał być jednym z jego redaktorów gościnnych. Po śmierci Glickena jego dawny opiekun naukowy Barry Voight pomógł przekształcić tom w wydawnictwo memoriałowe, do którego przyjaciele i współpracownicy zmarłego nadesłali łącznie 21 prac[22].

W październiku 1991 roku, o zachodzie słońca, odbyło się ku jego czci nabożeństwo żałobne z widokiem na osuwisko i wulkan, który badał. Na tę okazję wiersz Remembering Harry napisał Peter Frenzen, naukowiec związany z Mount St. Helens National Volcanic Monument[22].

W kulturze popularnej

Postać Glickena pojawiła się w paradokumentach poświęconych katastrofie z 1991 roku. W telewizyjnym paradokumentcie Face au volcan tueur (premiera w 2013 roku) w reżyserii Jérôme’a Cornuau(inne języki), odtwarzającym wydarzenia na wulkanie Unzen, w Glickena wcielił się Blake Crawford[28].

Wybrane publikacje

Większość opublikowanych prac Glickena dotyczy erupcji Mount St. Helens z 1980 roku. Wspólnie z innymi wulkanologami napisał też prace o lawinach rumoszu skalnego. Kolega Jon Major napisał, że „pełen zakres dorobku Harry’ego […] nigdy nie został opublikowany”[6].

  • Barry Voight, Harry Glicken, Richard J. Janda, Paul M. Douglass, Catastrophic rockslide avalanche of May 18, Peter W. Lipman, Donald R. Mullineaux (red.), „The 1980 eruptions of Mount St. Helens, Washington (U.S. Geological Survey Professional Paper 1250)”, United States Geological Survey, 1981, s. 347–377 (ang.).
  • Barry Voight, Richard J. Janda, Harry Glicken, Paul M. Douglass, Nature and mechanics of the Mount St. Helens rockslide-avalanche of 18 May 1980, „Géotechnique”, 33 (3), 1983, s. 243–273, DOI: 10.1680/geot.1983.33.3.243 (ang.).
  • William Meyer, M.A. Sabol, Harry X. Glicken, Barry Voight, The effects of ground water, slope stability, and seismic hazard on the stability of the South Fork Castle Creek blockage in the Mount St. Helens area, Washington, „USGS Professional Paper No. 1345”, United States Geological Survey, 1985, DOI: 10.3133/pp1345 (ang.).
  • Tadahide Ui, Harry Glicken, Internal structural variations in a debris-avalanche deposit from ancestral Mount Shasta, California, USA, „Bulletin of Volcanology”, 48 (4), 1986, s. 189–194, DOI: 10.1007/BF01087673 (ang.).
  • Lee Siebert, Harry Glicken, Tadahide Ui, Volcanic hazards from Bezymianny- and Bandai-type eruptions, „Bulletin of Volcanology”, 49, 1987, s. 435–459, DOI: 10.1007/BF01046635 (ang.).
  • Harry X. Glicken, William Meyer, Martha A. Sabol, Geology and ground-water hydrology of Spirit Lake blockage, Mount St. Helens, Washington, with implications for lake retention, „USGS Bulletin No. 1789”, United States Geological Survey, 1989, s. 3, DOI: 10.3133/b1789 (ang.).
  • Harry Glicken, Rockslide-Debris Avalanche of May 18, 1980, Mount St. Helens Volcano, Washington, „U.S. Geological Survey Open-File Report 96-677”, 1996, DOI: 10.3133/ofr96677 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-17] (ang.).

Przypisy

  1. ↑ a b c d e f g h i j Richard V. Fisher, Obituary Harry Glicken (1958–1991), „Bulletin of Volcanology”, 53 (6), 1991, s. 514–516, DOI: 10.1007/bf00258189 (ang.).
  2. ↑ Dick Thompson, Volcano Cowboys: The Rocky Evolution of a Dangerous Science, Macmillan, 2000, ISBN 978-0-312-20881-3 (ang.).
    1. ↑ a b c s. 111
    2. ↑ s. 112
    3. ↑ s. 141–142
    4. ↑ s. 150–151
    5. ↑ s. 151–152
    6. ↑ a b c d e s. 152
    7. ↑ a b c d s. 153
    8. ↑ s. 154
    9. ↑ a b c s. 151
  3. ↑ Richard V. Fisher, Out of the Crater: Chronicles of a Volcanologist, Princeton University Press, 2000, ISBN 978-0-691-07017-9 (ang.).
    1. ↑ a b s. 90–92
    2. ↑ a b s. 99
    3. ↑ s. 98
    4. ↑ s. 153–154
  4. ↑ a b c d e f g Lee Siegel, Geologist Killed in Japan Eruption: Escaped Death When Mt. St. Helens Blew, „Ludington Daily News”, 7 czerwca 1991, s. 8 (ang.).
  5. ↑ Harry Glicken, Rockslide-Debris Avalanche of May 18, 1980, Mount St. Helens Volcano, Washington, „U.S. Geological Survey Open-File Report 96-677”, 1996, DOI: 10.3133/ofr96677 [zarchiwizowane z adresu 2013-02-23] (ang.).
    1. ↑ s. 3–4
    2. ↑ s. 1
    3. ↑ s. 74–79
  6. ↑ a b c d e f g Jon Major, Preface-Rockslide-Debris Avalanche of May 18, 1980, Mount St. Helens Volcano, Washington [online], United States Geological Survey, wrzesień 1996 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-28] (ang.).
  7. ↑ Cynthia Gorney, The Volcano: Full Theater, Stuck Curtain; Hall Packed for Volcano, But the Curtain Is Stuck, „The Washington Post”, 31 marca 1980 (ang.).
  8. ↑ Frank Parchman, Echoes of Fury: The 1980 Eruption of Mount St. Helens and the Lives it Changed Forever, Kent Sturgis, 2005, ISBN 0-9745014-3-3 (ang.).
    1. ↑ s. 108–109
    2. ↑ s. 46
    3. ↑ s. 359
  9. ↑ a b c James Balog, Back to the Blast, „National Geographic Adventure”, National Geographic Society, styczeń 2005 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2010-02-08] (ang.).
  10. ↑ Kathie Durbin, Helicopters to Hell, „The Columbian”, 1 kwietnia 2010 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-23] (ang.).
  11. ↑ a b Richard A. Kerr, Dancing With Death at Unzen Volcano, „Science”, 253 (5017), 1991, s. 271, DOI: 10.1126/science.253.5017.271 (ang.).
  12. ↑ Stephen L. Harris, Fire Mountains of the West: The Cascade and Mono Lake Volcanoes, Mountain Press Publishing Company, 1988, s. 205, ISBN 978-0-87842-220-3 (ang.).
  13. ↑ Mount St. Helens: 1980 Cataclysmic Eruption [online], United States Geological Survey, 28 marca 2005 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2013-01-23] (ang.).
  14. ↑ Who We Are and What We Do [online], David A. Johnston Cascades Volcano Observatory, 28 sierpnia 2013 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-05] (ang.).
  15. ↑ a b Japan, „The Gainesville Sun”, 4 czerwca 1991 (ang.).
  16. ↑ Eric Talmadge, 12 Dead as Japan Volcano Erupts Again, „The Day”, The Day Publishing Company, 2 czerwca 1991, A3 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-10] (ang.).
  17. ↑ a b Geologist loved his work, „The Register-Guard”, Baker, A. F. III, 7 czerwca 1991 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-12-07] (ang.).
  18. ↑ National Science Foundation, Awards Search [online], National Science Foundation [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-06-11] (ang.).
  19. ↑ a b Brother Missing, „The Bulletin”, 5 czerwca 1991 (ang.).
  20. ↑ Eric Talmadge, More Bodies Still Line Volcano Slopes, „Hendersonville Times-News”, 9 czerwca 1991 (ang.).
  21. ↑ David E. Sanger, Volcano Erupts After Months of Sporadic Activity, „Star-News”, 124 (200), 4 czerwca 1991, s. 1 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-10] (ang.).
  22. ↑ a b c Yoshiaki Ida, Barry Voight, Introduction to the Harry Glicken memorial special issue on „models of magmatic processes and volcanic eruptions”, „Journal of Volcanology and Geothermal Research”, 66 (1–4), 1995, ix–xvi, DOI: 10.1016/0377-0273(95)00000-K (ang.).
  23. ↑ Rosaly M.C. Lopes, The Volcano Adventure Guide, Cambridge University Press, 2005, ISBN 978-0-521-55453-4 (ang.).
    1. ↑ a b c s. 44
    2. ↑ s. 43
  24. ↑ a b Unzendake: Bulletin Reports [online], Global Volcanism Program, 2013 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2023-06-18] (ang.).
  25. ↑ Lee Siebert, Mark E. Reid, Lateral edifice collapse and volcanic debris avalanches: a post-1980 Mount St. Helens perspective, „Bulletin of Volcanology”, 85 (11), 2023, s. 61, DOI: 10.1007/s00445-023-01662-z (ang.).
    1. ↑ s. 7
    2. ↑ s. 6–7
  26. ↑ Ron Russell, In Pursuit of Deadly Volcanoes, „Los Angeles Times”, 25 czerwca 1991 (ang.).
  27. ↑ Graduate Student Awards [online], University of California, Santa Barbara, 2014 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-23] (ang.).
  28. ↑ Face au volcan tueur [online], France 2 [dostęp 2026-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-24] (fr.).

Bibliografia

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya