Henryk Minkiewicz

Henryk Minkiewicz-Odrowąż

generał dywizji
Data i miejsce urodzenia	19 stycznia 1880 Suwałki, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci	9 kwietnia 1940 Katyń, RFSRR, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby	1914–1934
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Wojsko Polskie
Formacja	Legiony Polskie Polska Siła Zbrojna
Jednostki	II Brygada Legionów Polskich Garnizon Warszawa 2 Dywizja Piechoty Legionów Dowództwo Korpusu Ochrony Pogranicza
Stanowiska	komendant garnizonu dowódca dywizji piechoty dowódca Korpusu Ochrony Pogranicza
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-ukraińska wojna polsko-bolszewicka
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Henryk Minkiewicz-Odrowąż (ur. 19 stycznia 1880 w Suwałkach, zm. 9 kwietnia 1940 w Katyniu)^[1] – generał dywizji Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, dowódca Korpusu Ochrony Pogranicza, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Był synem Kazimierza, urzędnika skarbowego i Karoliny z Michałowskich^[2][3][4] oraz bratem Romualda. W 1898 ukończył gimnazjum w Mariampolu^[5][3], a następnie studiował nauki przyrodnicze w Petersburgu. W tym czasie związał się z Polską Partią Socjalistyczną^[5][6]. W 1902 – porzuciwszy uczelnię petersburską – przeniósł się do Krakowa, gdzie przez rok studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie – malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych^[4][6], której również nie ukończył.

Po definitywnej rezygnacji ze studiów w 1904 poświęcił się działalności o charakterze niepodległościowym^[2], był m.in. członkiem Centralnego Komitetu Robotniczego PPS oraz bliskim współpracownikiem Józefa Piłsudskiego. Działał w Organizacji Bojowej PPS PPS-FR, Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckim^[7][2]. W 1909 wraz Kazimierzem Pużakiem wykonał w Rzymie wyrok śmierci na policyjnym prowokatorze, Edmundzie Tarantowiczu. Po konflikcie z Józefem Piłsudskim, do którego doszło w 1912 (prawdopodobnie z powodu umniejszenia znaczenia oddziału zakopiańskiego „Strzelca”), został usunięty z ZS i ZWC^[8].

Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 wstąpił do Legionów Polskich^[9][2], otrzymując stopień porucznika i funkcję dowódcy 1 kompanii 3 pułku piechoty^[2] kpt. Józefa Hallera^[5]. W trakcie służby awansował do stopnia podpułkownika i stanowiska dowódcy 3 pułku piechoty^[5][4][10]. Wraz z pułkiem brał udział w kampanii karpackiej, bukowińskiej, besarabskiej i wołyńskiej^[10]. 6 lipca 1916 w bitwie pod Kostiuchnówką został ranny i wraz z częścią pułku został wzięty przez Rosjan do niewoli, z której zbiegł w czerwcu 1917^[5][11].

W lipcu 1917 przystąpił do Polskiej Siły Zbrojnej^[10], a 13 sierpnia tego roku, generał piechoty Hans Hartwig von Beseler mianował go pułkownikiem^[12]. Był dowódcą I Brygady Piechoty oraz komendantem Garnizonu Warszawa. W listopadzie 1918 kierował akcją rozbrajania oddziałów niemieckich^[13] oraz zajmowania ważnych obiektów przez żołnierzy PSZ. W tym też czasie wstąpił do Wojska Polskiego^[2] i 29 listopada został mianowany zastępcą dowódcy Okręgu Wojskowego „Przemyśl”^[14]. 9 lutego 1919 objął dowództwo Okręgu Wojskowego Przemyśl^[2] oraz „Grup operujących na linii Chyrów–Przemyśl–Mościska”^[15].

W latach 1918–1920 walczył na froncie wschodnim. Najpierw jako dowódca grup operacyjnych brał udział w walkach z Ukraińcami, a później – na czele 2 Dywizji Piechoty Legionów^[13] – walczył z Armią Czerwoną podczas wojny polsko-bolszewickiej^[10]. 1 maja 1920 roku został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 roku w stopniu generała podporucznika, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich^[16]. Uczestniczył w bitwie warszawskiej, będąc od 25 lipca 1920 zastępcą Wojskowego Gubernatora Warszawy i dowódcy 1 Armii, generała Franciszka Latinika. Za wybitną postawą wykazana w czasie walk, odznaczono go orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy^[13], a w uzasadnieniu jego nadania m.in. gen. Stanisław Szeptycki napisał^[17]:

8 lipca 1921 roku objął dowództwo 4 Dywizji Piechoty we Włocławku^[18][2]. 1 maja 1922 roku został mianowany zastępcą dowódcy Okręgu Korpusu Nr V w Krakowie^[19][2]. 3 maja 1922 roku został zweryfikowany w stopniu generała brygady ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 33. lokatą w korpusie generałów^[20]. 30 sierpnia 1923 roku został mianowany zastępcą dowódcy Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie^[21][22][23]. Z dniem 1 września 1924 roku został zwolniony ze stanowiska zastępcy dowódcy OK I i oddany do dyspozycji ministra spraw wewnętrznych w charakterze dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza^[24][2]. 1 grudnia 1924 roku został awansowany na generała dywizji ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 roku i 9. lokatą w korpusie generałów^[25]. 16 lutego 1925 roku prezydent RP Stanisław Wojciechowski mianował go dowódcą KOP^[26][27].

8 maja 1929 roku został zwolniony ze stanowiska dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza^[28][2]. Zwolnienie nastąpiło na polecenie Józefa Piłsudskiego, pomimo dużych osiągnięć dowódczych i organizacyjnych^[8]. Po zwolnieniu ze stanowiska pozostawał w dyspozycji ministra spraw wojskowych^[29]. Zamieszkał w osadzie wojskowej Jamno w powiecie brzeskim. Z dniem 30 września 1934 roku został przeniesiony w stan spoczynku^[30][2].

Po wybuchu II wojny światowej i sowieckiej napaści na Polskę, został aresztowany w swoim domu, we wrześniu 1939^[2]. Początkowo od 19 i 28 października tego roku przebywał w obozie Juchnowskim^[6]. Pomimo zaawansowanego wieku i statusu oficera w stanie spoczynku, w listopadzie 1939 osadzono go w obozie jenieckim w Kozielsku^[2][6]. Był najwyższym rangą jeńcem w obozie. Ponadto cieszył się dużym autorytetem, dzięki któremu stał się dla oficerów swego rodzaju arbitrem, będąc także doradcą i opiekunem młodszych stopniem kolegów, przez co zyskał ich uznanie i szacunek^[8][31.1]. W relacji ocalałego z losu jeńców Tadeusza Felsztyna, gen. Minkiewicz dążył do zażegnania wśród osadzonych w obozie wszelkich sporów zarówno natury codziennej, jak też dotyczącej przeszłości, stanu państwa polskiego oraz przyczyn klęski wrześniowej; ponadto zorganizował na terenie obozu sieć oficerów łącznikowych kontaktującą go z wszystkimi częściami Kozielska^[31.2]. Po rozpoczęciu rozładowywania obozu w kwietniu 1940 i wobec różnych pogłosek o dalszym losie wywożonych, generał wydał instrukcję do polskich żołnierzy, aby protestowali przeciw (rzekomemu) oddawaniu ich w ręce Niemców i przeciw przymusowemu przetrzymywaniu w ZSRR^[31.3].

Z kilku ocalonych dzienników jeńców Kozielska jednoznacznie wynika, że generałowie Henryk Minkiewicz, Mieczysław Smorawiński i Bronisław Bohaterewicz oraz ok. 120 oficerów wyższych, w tym także Adam Solski, zostali wywiezieni z obozu 7 kwietnia 1940^[32][6] i przekazani do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego^[6]. Najpewniej, egzekucja gen. Henryka Minkiewicza nastąpiła 9 kwietnia tego roku w Katyniu^[6][2], jako że generał znajdował się na jednej liście wywózkowej – 015/2 z 5 kwietnia 1940^[4][2][6] – wraz z Adamem Solskim, który prowadził pamiętnik z ostatnim wpisem tego dnia, relacjonującym przewiezienie do lasu i rewizję^[33]. Mordu tego dokonywali funkcjonariusze Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracownicy NKWD przybyli z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[34][35]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[36][37][38], jednak w przeciwieństwie do zwłok generałów Bohaterewicza i Smorawińskiego, jego ciała nie udało się zidentyfikować. W Archiwum Robla znajduje się wpis „gen. Minkiewicz” w kalendarzu znajdującym się przy szczątkach Tadeusza Władysława Kmiecia^[39] (pakiet 0643-03)^[6]. Ponadto pisemne wzmianki o gen. Henryku Minkiewiczu zostały znalezione przy wielu innych szczątkach oficerów Wojska Polskiego, m.in. Czesława Bartkowiaka^[40][41] (pakiet 0581-04), Stefana Pieńkowskiego^[42] (pakiet 0988-22)^[6] czy Łukasza Zwierkowskiego^[43][44] (pakiet 03-02)^[6]. Oprócz tego informacja o wywiezieniu 7 kwietnia 1940 gen. Henryka Minkiewicza z obozu w Kozielsku, jest odnotowana w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Józefa Trepiaka^[45] (pakiet 0867-05, 06)^[6].

Był żonaty ze starszą od niego o dwa lata Marią Markowską, poetką, tłumaczką na język polski tekstu Międzynarodówki Eugène'a Pottiera, zmarłą w 1939. Ich związek był bezdzietny^[4][6].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 3960 – 1921^{[46][13][2][3]}
• Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski – 10 listopada 1927^{[47][48][49][7]}
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – 9 listopada 1926^[50]
• Krzyż Niepodległości – 24 października 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[51]
• Krzyż Walecznych czterokrotnie^[2][7][4]
• Złoty Krzyż Zasługi –10 czerwca 1939^[52]
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921^[7][2]
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości^[7][2]

Od 20 stycznia 1992 Podlaski Oddział Straży Granicznej w Białymstoku nosi imię: „Generała dywizji Henryka Minkiewicza”^[53].

15 sierpnia 2014, w 94. rocznicę bitwy warszawskiej, na Cmentarzu Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie została odsłonięta w Ossowie tablica upamiętniająca ośmiu dowódców polskich oddziałów uczestniczących w walkach, którzy w 1940 stali się ofiarami zbrodni katyńskiej; upamiętnieni zostali gen. dyw. Stanisław Haller, gen. dyw. Henryk Minkiewicz, gen. dyw. Leonard Skierski, gen. bryg. Bronisław Bohaterewicz, gen. bryg. Kazimierz Łukoski, gen. bryg. Mieczysław Smorawiński, płk dypl. Stefan Kossecki, ppłk Wilhelm Kasprzykiewicz^[54][55].

Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został mianowany pośmiertnie na stopień generała broni^[56][57]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości "Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów"^[58].

• awanse generalskie oficerów II Rzeczypospolitej Polskiej z 2007
• generałowie i admirałowie II Rzeczypospolitej
• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu

• Rozkazy Dowództwa Okręgu wojskowego w Przemyślu. Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa. [dostęp 2019-08-11].
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
• Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
• Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.
• Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
• Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Editions Spotkania, Warszawa 1991, wyd. II uzup. i popr.
• PiotrP. Stawecki PiotrP., Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa: Bellona, 1994, ISBN 83-11-08262-6, OCLC 830050159 .
• Mieczysław Bielski: Generałowie odrodzonej Rzeczypospolitej. Toruń: Wydawnictwo Turpress, 1995. ISBN 83-902482-8-X.
• Jerzy Prochwicz: Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003. ISBN 83-88973-58-4.
• Henryk Minkiewicz (1880–1940) - antagonista marszałka, żołnierz
• Zbrodnia katyńska na Suwalszczyźnie
• Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
• Kazimierz Banaszek, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Warszawa: Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
• Убиты в Катыни. Księga pamięci polskich jeńców wojennych – więźniów obozu NKWD w Kozielsku, rozstrzelanych decyzją Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (b) z 5 marca 1940 roku. Лариса Еремина (red.). Moskwa: Stowarzyszenie Memoriał, 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.
• Hanna Bojczuk, Halina Dusińska: Lekarze i studenci medycyny Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w latach 1792–1945. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2024. ISBN 978-83-92-3140-3-5.
• Henryk Minkiewicz-Odrowąż. [w:] Kolekcja Generałów i Osobistości; I.480.387 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-04-15].

• Dowództwo Garnizonu Warszawa - Sala Tradycji im. gen. broni Henryka Minkiewicza. archiwum-dgw.wp.mil.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-20)].
• Henryk Minkiewicz, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-01-07].