Irena Cabejszek

Irena Cabejszek

Państwo działania	Polska
Data i miejsce urodzenia	1 października 1910 Kraków
Data i miejsce śmierci	12 września 1972 Warszawa
Profesor nauk przyrodniczych
Specjalność: botanika, fykologia, hydrobiologia
Alma Mater	Uniwersytet Jagielloński
Doktorat	1938 – hydrobiologia Uniwersytet Jagielloński
Habilitacja	1955
Profesura	1965
Dydaktyk, naukowiec
Uczelnia	Uniwersytet Jagielloński
Instytut	Państwowy Zakład Higieny w Warszawie
Uczelnia	Akademia Medyczna w Warszawie
Odznaczenia

Irena Cabejszek (ur. 1 października 1910 w Krakowie, zm. 12 września 1972 w Warszawie)^[1] – polska uczona, botaniczka, specjalizująca się w fykologii i hydrobiologii. Profesor związana z Państwowym Zakładem Higieny w Warszawie, pionierka badań wpływu pestycydów na właściwości wody i organizmy wodne w Polsce^[1].

Urodziła się 1 października 1910 roku w Krakowie. Po ukończeniu szkoły średniej w 1929 roku rozpoczęła studia biologiczne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1934 roku ukończyła studia z tytułem magistra botaniki. W latach 1934–1935 pracowała pod kierunkiem prof. Jadwigi Wołoszyńskiej i prof. Alfreda Lityńskiego w Katedrze Botaniki Farmaceutycznej UJ. Po studiach przez rok pracowała jako nauczycielka biologii w żeńskim gimnazjum w Miechowie^[2]. W latach 1935–1937 jako stypendystka Towarzystwa Naukowego Warszawskiego^[2] brała udział w wyprawach badawczych na Polesie (obecnie teren Białorusi) organizowanych przez Alfreda Lityńskiego. Od 1938 do 1939 roku współpracowała ze Stacją Biologiczną w Pińsku (obecnie Białoruś)^[3]. W 1938 r. uzyskała stopień doktora hydrobiologii na Uniwersytecie Jagiellońskim (według innych źródeł doktorat obroniła po II wojnie światowej w 1947 roku^[3])^[2]. Od marca 1939 roku zawodowo związana z Państwowym Zakładem Higieny w Warszawie^[4], gdzie pod kierunkiem prof. Mariana Stangenberga badała plankton zanieczyszczonych zbiorników wodnych^[2]. Pracowała w zakładzie przez czas II wojny światowej wykonując prace narzucone przez władze nazistowskie. W tym czasie, mimo zakazu prowadzenia badań naukowych, w ukryciu opisywała materiał zebrany przed wojną i przygotowała pracę o planktonie Niemna, opublikowaną po zakończeniu wojny. Uczestnicząc aktywnie w reaktywacji PZH w powojennej Polsce przeprowadziła się do Łodzi, gdzie kontynuowała przerwane badania czystości wód. W 1946 roku powróciła do Warszawy, gdzie została adiunktem i kierownikiem Pracowni Higieny i Sanitarnej Ochrony Wód PZH^[2]. Ponadto była zatrudniona w Katedrze Higieny Komunalnej Akademii Medycznej w Warszawie i we współpracy z profesorem Janem Justem prowadziła zajęcia dydaktyczne na Studium Sanitarno-Epidemiologicznym Akademii^[2]. Habilitowała się w 1955 roku^[3]. Uzyskała stopień profesora nadzwyczajnego, a w 1965 roku tytuł profesora. Kiedy w 1956 r. formował się Instytut Gospodarki Wodnej, pomagała w jego organizacji, szkoleniu pracowników i konsultowała projekty, m.in. budowę zbiornika Zegrzyńskiego^[2]. Z końcem 1970 roku przeszła na emeryturę. Oprócz pracy badawczej i dydaktycznej prowadziła także aktywną działalność społeczną^[4].

Zmarła 12 września 1972 roku w Warszawie^[1].

Pracując na UJ jeszcze podczas studiów badała plankton rzeki Białej Przemszy^[2]. W zgromadzonych podczas wypraw na Polesie materiałach badała między innymi okrzemki, opisując nowy gatunek Fragilaria zasuminensis Cabejszakówna 1937 (przeniesiony później do innego rodzaju Eunotia zasuminensis (Cabejsz.) Körner 1970^[5])^[3]. Jej zainteresowania w obszarze fykologii rozwijały się pod kierunkiem Jadwigi Wołoszyńskiej^[3] i dotyczyły fizjografii i systematyki glonów występujących m.in. w Wiśle^[1]. Organizowała zespołowe prace nad charakterystyką hydrobiologiczno-sanitarną w środkowym biegu tej rzeki^[6]. Zajmowała się oceną stanu zanieczyszczenia polskich rzek, m.in. ściekami czy zanieczyszczeniami radioaktywnymi^[4]. Prowadziła pionierskie w Polsce badania nad wpływem pestycydów na środowiska wodne – zarówno na właściwości fizyko-chemiczne wody, jak i rozwój żyjących w niej organizmów^[1]. W latach 1951–1962 publikowała charakterystykę sanitarną polskich rzek i innych zbiorników wodnych, w oparciu między innymi o analizę okrzemek^[3]. Stawiane przez nią postulaty dotyczące ograniczenia stosowania pestycydów zostały później zrealizowane w formie praktycznych działań na rzecz ochrony środowiska^[2].

Opublikowała wiele prac z zakresu hydrobiologii sanitarnej i ochrony wód. Publikowała pod nazwiskiem Irena Cabejszekówna, później Irena Cabejszek. Opisane przez nią taksony organizmów oznaczane są nazwiskiem Cabejszekówna lub skrótem Cabejsz.^[7].

Pełniła funkcję Sekretarza Komitetu Hydrobiologicznego Wydziału II Nauk Biologicznych Polskiej Akademii Nauk. Była członkiem założycielem Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, pełniąc szereg funkcji organizacyjnych^[2].

• IrenaI. Cabejszek IrenaI., Przyczynek do znajomości okrzemek Białej Przemszy i jej dorzecza na terenie Pustyni Błędowskiej, „Archiwum Hydrobiologii i Rybactwa”, 9, 1935, s. 170-184 .
• IrenaI. Cabejszekówna IrenaI., Fragilaria zasuminensis n. sp. w jeziorze Zasuminskim na Polesiu, „Archiwum Hydrobiologii i Rybactwa”, 10 (4), Suwałki 1937, s. 423-425 .
• IrenaI. Cabejszek IrenaI., Materiały do znajomości planktonu roślinnego Polesia. I. Zbiorniki wodne Zahorynia, „Arch. Hydrobiol. Ryb.”, 10, 1937, s. 319-343 .
• IrenaI. Cabejszek IrenaI., Materiały do znajomości planktonu roślinnego Polesia. II. Zbiorniki wodne okolic Pińska, „Arch. Hydrobiol. Ryb.”, 12, 1939, s. 97-114 .
• IrenaI. Cabejszek IrenaI., O potrzebie ochrony wód powierzchniowych, „Gaz Woda Tech. sanit.”, 24, 1950, s. 257-259 .
• I.I. Cabejszek I.I., B.B. Koziorowski B.B., Z.Z. Malanowski Z.Z., J.J. Stanislawska J.J., Badania higieniczno-sanitarne rzeki Wisły w rejonie Warszawy, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 8 (4), 1957, ISSN 0035-7715 .
• I.I. Cabejszek I.I., M.M. Stasiak M.M., Badania nad wpływem niektórych metali na biocenozę wodną przy zastosowaniu daphnia magna jako wskaźnika, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 11 (4), 1960, ISSN 0035-7715 .
• I.I. Cabejszek I.I., M.M. Rybak M.M., B.B. Styczynski B.B., J.J. Wojcik J.J., Badania nad ustaleniem dopuszczalnej dawki aldrinu w wodzie, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 15 (5), 1964, ISSN 0035-7715 .
• IrenaI. Cabejszek IrenaI., Wpływ tritoxu (DDT, DMDT, gamma HCH) na organizmy wodne, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 20 (6), 1969, ISSN 0035-7715 .
• I.I. Cabejszek I.I., J.J. Stanisławska J.J., Wpływ metyloparationu (0,0-dwumetylotiofosforan p-nitrofenylu) na organizmy wodne, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 17 (4), 1966, ISSN 0035-7715 .
• I.I. Cabejszek I.I., J.J. Maleszewska J.J., Wpływ metyloparationu i tiometonu na zużycie tlenu przez organizmy wodne, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 21 (1), 1970, ISSN 0035-7715 .
• I.I. Cabejszek I.I., J.J. Maleszewska J.J., J.J. Stanislawska J.J., Wpływ Tritoxu na biocenozę eksperymentalnych zbiorników wodnych, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 22 (3), 1971, ISSN 0035-7715 .

Została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi^[2].