Jan III Aviz

Jan III Aviz

król Portugalii
Okres	od 13 grudnia 1521 do 11 czerwca 1557
Poprzednik	Manuel I Szczęśliwy
Następca	Sebastian I Aviz
Dane biograficzne
Dynastia	Aviz
Data i miejsce urodzenia	6 czerwca 1502 Lizbona
Data i miejsce śmierci	11 czerwca 1557 Lizbona
Miejsce spoczynku	Klasztor Hieronimitów
Ojciec	Manuel I Szczęśliwy
Matka	Maria Aragońska
Rodzeństwo	Henryk I Kardynał
Żona	Katarzyna Habsburg od 1524 do 11 czerwca 1557
Dzieci	Afonso Maria Manuela Izabela Beatrycze Manuel Filip Dionizy Jan Manuel Antoni
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Jan III Aviz zw. Pobożnym (ur. 6 czerwca 1502 w Lizbonie, zm. 11 czerwca 1557 tamże) – król Portugalii w latach 1521–1557. Syn Manuela I Szczęśliwego i jego drugiej żony Marii Aragońskiej (córki Ferdynanda II Katolickiego i Izabeli Katolickiej), brat Henryka I.

Urodził się 6 czerwca 1502 roku w Lizbonie^[1] jako pierwsze dziecko Manuela I i Marii Aragońskiej^[2.1].

Za panowania Jana III przeniesiono uniwersytet z Lizbony do Coimbry^[2.2]. Celem władcy było podporządkowanie sobie szkolnictwa wyższego, więc rektor uczelni był wybierany przez władcę, a od 1541 zakazano portugalskim studentom zdobywanie zagranicznych stopni naukowych^[3.1].

Jan III wprowadził rządy absolutne w Portugalii, zmniejszył władzę kortezów (podczas jego panowania zwołano jedynie 3^[4.1]) oraz podporządkował sobie szlachtę poprzez rozdawanie tytułów i ziem w Brazylii^[2.3].

Ekonomia za panowania Jana III popadała w stagnację, następowało wyludnienie terenów rolniczych środkowej Portugalii spowodowane niskimi płacami oraz uciskiem pańszczyźnianym. Kryzysy braku żywności generowały potrzebę importu żywności, co pogłębiało dziurę w budżecie^[4.2]. System monopolu królewskiego doprowadził do nieproporcjonalnego koncentracji handu w Lizbonie oraz upadku mniejszych miast portowych w Portugalii. Lizbona rozwijała się dynamicznie^[4.3], do 1550 roku osiągnęła liczbę 100 tysięcy mieszkańców, co czyniło ją największym miastem na Półwyspie Iberyjskim^[4.3][3.2].

Korupcja w administracji stanowiła poważny problem w państwie. Na kortezach w 1525 roku zaprotestowano przeciwko marnotrawstwu pieniędzy przez dworzan i szlachtę. Władca podejmował niewielkie próby przeciwstawienia się temu procederowi. Jan III również nie podejmował większych prób reform gospodarczych – minimalnie zmniejszył władzę arystokracji i kościoła oraz w okresach głodu zawieszał podatki na żywność^[4.4].

Utrzymanie talassokracji dla Portugalii było bardzo kosztowne. Dochody ze zmonopolizowanego handlu trafiały w większości do dworzan i arystokracji, tym samym zaniedbując nowe inwestycje, czy zatrzymując rozwój klasy średniej. Do lat 30 XVI wieku zaciąganie pożyczek stawało się dla korony coraz trudniejsze. Portugalscy kupcy nie posiadali zasobów, by importować towary na dużą skalę, więc sprzedawali je po zaniżonych cenach niemieckim i włoskim kupcom^[4.5].

Po 1540 roku dochody do budżetu zaczęły spadać. Było to spowodowane wysokimi kosztami utrzymania handlu wschodniego, posiadłości w Maroku oraz marnotrawstwem środków. Brak inwestycji produkcyjnych oraz nieadekwatna podbudowa handlowa sprawiały, że czerpanie pełnych zysków z handlu było niemożliwe. W 1540 roku zbankrutowało portugalskie centrum handlowe w Antwerpii, a w latach 50 XVI wieku korona portugalska zaczęła polegać na zagranicznych pożyczkach^[4.4].

23 maja 1536 r. Jan III, za pomocą bulli, ustanowił inkwizycję w Portugalii^[5.1]. W 1539 r. brat króla – kardynał Henryk został generalnym inkwizytorem Portugalii. Portugalska inkwizycja była głównie skierowana przeciwko tzw. nowym chrześcijanom (port. cristãos-novos), czyli żydom skonwertowanym na katolicyzm^[4.6]. W 1540 r. rozpoczęto publiczne czytania wyroków (port. Auto-da-fé), w których brała udział rodzina królewska^[2.4]. W 1544 roku papież zawiesił działanie inkwizycji z powodów nadużyć, jednak ich działalność została wznowiona w 1547^[4.7].

Po przyjęciu przez króla powstałego w 1540 roku zakonu jezuitów, papież Paweł III zezwolił na wcielenie zakonów Aviz i Santiago do Portugalii^[5.1], które dokonało się w 1550 roku^[3.3]. Jezuici zaczęli stopniowo przejmować kontrolę nad edukacją w Portugalii. W 1547 r. założono Kolegium Jezuickie w Coimbrze, a w 1555 roku jezuici przejęli kontrolę nad Kolegium szkół niższych Uniwersytetu^[2.5].

Jezuici zaczęli również prowadzić działalność misyjną na terenach Japonii, Chin i Brazylii^[2.6][2.7].

Jan III zawarł zacieśnił i zabezpieczył sojusz z Karolem V – królem Hiszpanii i cesarzem rzymskim poprzez 3 małżeństwa: Jego syn – Jan Manuel ożenił się z córką Karola V – Joanną Habsburg, córka Jana – Maria Manuela ożeniła się z najstarszym synem Karola oraz przyszłym królem Hiszpanii Filipem II, a sam władca ożenił się pod koniec 1524 roku z Katarzyną Habsburg, siostrą Karola^[5.2]. Efektem małżeństwa Jana i Katarzyny było zawarcie traktatu w Burgos, w którym Karol i Jan zobowiązali się do wzajemnego wsparcia w konfliktach wojennych^[2.4].

Karol potrzebował pieniędzy na wojnę z Francją, jednak skarbiec był opustoszony po nieudanej inwazji na Algier w 1541 roku. By pozyskać środki finansowe władca zrzekł się praw do Moluków na rzecz Portugalii^[2.8].

Za panowania Jana III wysłano Vasca Da Gamę do Indii Portugalskich, w celu przejęcia w nich władzy. Jedną z jego pierwszych decyzji było aresztowanie byłego wicekróla Duarte de Menzesa, który został przyłapany na handlowaniu bronią z Arabami^[2.9]. Po śmierci Da Gamy 25 grudnia 1524 r., jego następcą został Henryk de Menzes, władca Goi. Nowy władca Indii Portugalskich wziął udział w oblężeniu Kalikutu, po którym tamtejszy Zamorin(inne języki) został zmuszony do podpisania traktatu pokojowego^[2.10]. Po śmierci Menzesa następnym wicekrólem został Garcia de Noronha(inne języki), który podczas swoich rządów obronił przed wojskami Imperium Osmańskiego miasto Diu. Kolejnym wicekrólem Indii Portugalskich został syn Vasca da Gamy – Estevam de Gama. 1 stycznia 1541 r. ekspedycja pod jego dowództwem zatopiła flotę egipskiego paszy na Morzu Czerwonym^[2.11]. Po niecałym roku rządów, Estevam został zastąpiony przez Martima Afonsa de Sousę – założyciela pierwszej kolonii portugalskiej w Brazylii^[2.12]. Pierwsze poważniejsze próby działalności misyjnej w Indiach podjęli jezuici w 1542 roku. Od tego momentu zwiększali tam swoje wpływy^[4.8].

Portugalscy kupcy za panowania Jana III podejmowali próby osiedlania się w Chinach, jednak większość prób kończyła się brakiem rezultatów. Pierwsze próby podjęto 1542 roku, lecz kończyły się one niepowodzeniem. W 1549 roku próbowano osiedlić się w Quanzhou, a w 1557 roku, za zgodą władz chińskich, założono Makau^[2.13].

Jezuita Franciszek Ksawery wyruszył do Japonii. Po dotarciu do Kagoshimy, nawrócił okolicznych mieszkańców, a lokalny Daimyō zezwolił na katolickie nauki prowadzone przez misjonarza. Po powrocie z Japonii do Goi 20 listopada 1551 roku wyruszył do Chin, gdzie zmarł 2 grudnia 1552 roku^[2.7].

Za rządów Jana III rynek chiński i japoński zostały otwarte na handel z portugalskimi kupcami^[2.14]. W 1560 roku izba rozliczeniowa dla handlu azjatyckiego nie była w stanie dokonywać płatności^[4.4].

Jan III rozpoczął w 1531 roku systematyczną kolonizację Brazylii^[4.9]. Opór portugalskim kolonizatorom sprawiały ludy tubylcze mieszkające na wybrzeżach. Portugalczycy wykorzystując swoją przewagę militarną, dziesiątkowali broniących się tubylców, a w odpowiedzi dokonywano zemst na oddziałach portugalskich. Tę sytuację wykorzystali francuscy żeglarze, którzy nawiązywali przyjazne stosunki z tubylcami, by spowolnić portugalską kolonizację Brazylii. Ta sytuacja skłoniła Jana III do ustanowienia rządu w Bahii pod przywództwem Tomé de Sousy^[2.15]. Portugalczycy budowali miasta zarówno na wybrzeżu, jak i wgłąb lądu, a przerażeni tubylcy zaczęli emigrować do lasów^[2.16].

Razem z Sousą do Brazylii przybyli jezuici, którzy ochraniali tubylców przed przemocą ze strony kolonizatorów. Dzięki ich działaniu kolonizacja Brazylii nie była tak krwawa jak kolonizacja Inków i Azteków przez Hiszpanię^[2.6]. Jednym z jezuitów był Józef Anchieta^[2.16].

Jan III – nie widząc potrzeby utrzymywania posiadłości w Maroku – w 1534 roku zwołał konferencję, na której zaproponował wycofanie się z tych posiadłości oraz koncentrację zasobów. Władca jednak ugiął się pod oporem szlachty popierającej politykę afrykańską i zachowanie posiadłości. Stopniowo odradzające się Maroko pod przywództwem dynastii Sadytów zdobywało kolejne portugalskie porty i fortece na wybrzeżu. W 1542 roku upadł Agadir, rok później Safi, a w 1549 region Fezu. Do 1550 roku Portugalia straciła prawie wszystkie ziemie w Maroku, będąc w posiadaniu Ceuty, Al-Dżadidy oraz Tangeru^[4.10].

Król Francji Franciszek I zaproponował, by Jan poślubił jego córkę – Szarlottę(inne języki), jednak propozycja została odrzucona^[2.17].

Po koniec 1524 roku Jan poślubił per procura Katarzynę Habsburg, córkę Joanny Szalonej i Filipa I Pięknego oraz siostrę Karola V^[2.18]. Małżeństwo miało 9 dzieci^[2.19]:

• 24 lutego 1526 urodził się Afonso, książę Portugalii, zmarł w tym samym roku.
• 15 kwietnia 1527 urodziła się Maria Manuela, księżniczka Portugalii w latach 1527–1531 i 1537, od 1543 pierwsza żona Filipa II. Zmarła w czerwcu 1545.
• 28 kwietnia 1529 urodziła się Izabela, zmarła we wczesnym dzieciństwie.
• 15 lutego 1530 urodziła się Beatrycze, zmarła we wczesnym dzieciństwie.
• 1 listopada 1531 urodził się Manuel, książę Portugalii w latach 1531–1537.
• 25 marca 1533 urodził się Filip, książę Portugalii w latach 1537–1539, zmarł w 1539 r.
• 20 kwietnia 1535 urodził się Dionizy, zmarł w dzieciństwie.
• 3 czerwca 1537 urodził się Jan, książę Portugalii w latach 1539–1554, następca tronu w latach 1539–1554, od listopada 1552 mąż Joanny Habsburg. Zmarł 2 stycznia 1554.
• 9 marca 1539 urodził się Antoni, zmarł 20 stycznia 1540.

Jan miał też nieślubnego syna z Izabellą Moniz:

• Duarte (1521–1543), arcybiskup Bragi^[2.20].

Zmarł 11 czerwca 1557 roku, a jego następcą został Sebastian – syn Jana Manuela oraz wnuk Jana III^[2.21].

• Henry Morse Stephens: The Story of Portugal. 1891. ISBN 978-0-608-35235-0.
• Edward McMurdo: The History of Portugal: The history of Portugal from the reign of D. João II to the reign of D. João V. S. Low, Marston, Searle, & Rivington, 1889.
• Stanley George Payne: A history of Spain and Portugal. 1973. ISBN 0-299-06270-8.
• Anthony Disney: A History Of Portugal And The Portuguese Empire. 2009. ISBN 978-0-521-84318-8.