Jerzy Lewakowski

Jerzy Lewakowski

Vocarelli X

podpułkownik geograf
Pełne imię i nazwisko	Jerzy Wiktor Lewakowski
Data i miejsce urodzenia	23 marca 1891 Lwów
Data i miejsce śmierci	9–11 kwietnia 1940 Katyń
Przebieg służby
Lata służby	1914–1940
Siły zbrojne	Wojsko Polskie
Jednostki	Wojskowy Instytut Geograficzny
Stanowiska	wz. szef instytutu
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-ukraińska wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa kampania wrześniowa
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Jerzy Wiktor Lewakowski, ps. „Vocarelli X” (ur. 23 marca 1891 we Lwowie, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – podpułkownik geograf Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, ofiara zbrodni katyńskiej.

Urodził się 23 marca 1891 we Lwowie jako syn Aleksandra (1847–1909), dyrektora Banku Hipotecznego we Lwowie, i Eugenii z Dębickich^[1]. Był młodszym bratem Stanisława Zenona (1877–1952), doktora praw, podporucznika artylerii pospolitego ruszenia^[2][3]. 6 lipca 1909 ukończył naukę w klasie ósmej c. k. Gimnazjum VIII we Lwowie ze zdanym egzaminem dojrzałości^[4].

W czasie I wojny światowej zmobilizowany został do cesarskiej i królewskiej armii i przydzielony do Szkoły Oficerów Rezerwowych w Pradze, a później do 2 Brygady Artylerii Fortecznej w Krakowie i służył w regimencie artylerii fortecznej nr 2^[1]. Po restrukturyzacji artylerii austro-węgierskiej pod koniec 1917 pułk ten został przemianowany na regiment artylerii ciężkiej nr 2. Walczył na froncie rosyjskim, serbskim, rumuńskim i włoskim. Na stopień chorążego rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 maja 1915^[1]. Na stopień podporucznika rezerwy został awansowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1916, a porucznika rezerwy ze starszeństwem z 1 lutego 1918^[5].

31 października w momencie wybuchu „Bezkrwawej Rewolucji w Krakowie” i przejęciu władzy przez oddziały polskie, jako najstarszy oficer polskiego pochodzenia, przejął sprzęt artyleryjski znajdujący się w regimencie artylerii ciężkiej nr 2 oraz jego koszary znajdujące się przy ul. Montelupich. Tego samego dnia pułk artylerii ciężkiej nr 2 stał się pierwszym pułkiem artylerii Wojska Polskiego pod jego komendą. 4 listopada 1918 został mianowany przez gen. Bolesława Roję dowódcą pociągu pancernego nr 2 „Śmiały” powstałego z podzielenia austro-węgierskiego pociągu pancernego zdobytego w nocy z 30 na 31 października 1918 r. w Bieżanowie przez grupę Badziocha. 11 i 12 listopada 1918 r. dowodził pociągiem podczas zdobywania Przemyśla i wsławił się atakiem pociągu przez most kolejowy na Sanie, na silnie umocnione pozycje ukraińskie, otwierając drogę piechocie do przeprawy na drugi brzeg rzeki. W maju 1920 przeniesiony został do Korpusu Kadetów Nr 1 w Łobzowie, w charakterze wykładowcy i instruktora. W sierpniu i wrześniu 1920, w czasie wojny z bolszewikami, służył w Sztabie 1 Armii na stanowisku referenta Oddziału III Operacyjnego.

W latach 1920–1926 pełnił służbę w:

• Wydziale Szkolenia Departamentu I Broni Głównych i Wojsk Taborowych Ministerstwa Spraw Wojskowych,
• Wydziale I Regulaminów i Wyszkolenia Oddziału III Sztabu Generalnego WP na stanowisku kierownika Referatu Regulaminów (szefem Wydziału I był wówczas ppłk SG Janusz Gąsiorowski, a kierownikiem Referatu Wyszkolenia - kpt. SG Marian Porwit),
• Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii na stanowisku instruktora,
• Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie na stanowisku instruktora artylerii,
• Referacie Przysposobienia Wojskowego w Warszawie na stanowisku kierownika referatu, pozostając oficerem nadetatowym 5 pułku artylerii ciężkiej w Krakowie.

3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu kapitana ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 144. lokatą w korpusie oficerów artylerii^[6]. 1 grudnia 1924 prezydent RP nadał mu stopień majora z dniem 15 sierpnia 1924 i 59. lokatą w korpusie oficerów artylerii^[7]. 16 maja 1926 wyznaczony został na stanowisko kierownika Samodzielnego Referatu Organizacyjno-Mobilizacyjnego Wojskowego Instytutu Geograficznego w Warszawie^[8]. W styczniu 1930 został przeniesiony z korpusu oficerów artylerii do korpusu oficerów geografów w stopniu majora ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924 i 1,8 lokatą z pozostawieniem na zajmowanym stanowisku w WIG^[9]. W październiku 1932 został przesunięty ze stanowiska kierownika Samodzielnego Referatu Ogólnego na stanowisko zastępcy szefa WIG^[10][11]. 12 marca 1933 prezydent RP nadał mu stopień podpułkownika z dniem 1 stycznia 1933 i 1. lokatą w korpusie oficerów geografów^[12][13]. Był autorem podręczników do nauki terenoznawstwa i kartografii wojskowej. Od 25 sierpnia 1939 pełnił w zastępstwie obowiązki szefa tegoż instytutu^[1].

17 października 1939 w miejscowości Dubna dostał się do niewoli sowieckiej^[14]. 22 i 28 października znajdował się na liście osadzonych w obozie jenieckim w Putywlu, a w listopadzie 1939 został przeniesiony do obozu w Kozielsku^[14]. Między 7 a 9 kwietnia 1940 przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego – lista wywózkowa 015/2 z 5 kwietnia 1940^[14][15]. Został zamordowany między 9 a 11 kwietnia 1940 w Lesie Katyńskim^[14]. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[16].

Został zidentyfikowany podczas ekshumacji nadzorowanych przez Niemców^[17] w 1943 pod numerem 4011^[18][19][15] (raport dzienny z 5 czerwca 1943)^[14]. Przy jego szczątkach znaleziono: telegram, 3 pocztówki^[20] oraz świadectwo szczep. w Kozielsku^[21]. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 04011^[21]. W Archiwum Robla w pakietach 01872-02, 03 wymieniony (bez imienia) na liście obozu w Putywlu „Pokój nr 7 Gorodok”, a także w spisie adresowym znalezionym przy szczątkach Zygmunta Gosiewskiego^[14][22].

W 1920 ożenił się z Jadwigą Marią Czarnecką 1° v. Rogowską (1890–1972)^[15], z którą miał syna Johna Janusza (1923–2018).

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień pułkownika^[23]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

• Medal Niepodległości – 24 października 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[24]
• Srebrny Krzyż Zasługi – 2 marca 1925 „za zasługi, położone na polu pracy naukowej w armji Rzeczypospolitej Polskiej”^[25]
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921^[26][15]
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości^[26]
• Brązowy Medal za Długoletnią Służbę^[26]
• Krzyż Obrony Lwowa^[26]
• Odznaka Pamiątkowa Dawnych Harcerzy Małopolskich – 1937^[27]

austro-węgierskie

• Srebrny Medal Zasługi Wojskowej z mieczami na wstążce Krzyża Zasługi Wojskowej^[28]
• Brązy Medal Zasługi Wojskowej z mieczami na wstążce Krzyża Zasługi Wojskowej^[28]
• Srebrny Medal Waleczności 1 klasy^[28]
• Krzyż Wojskowy Karola^[28]

• Terenoznawstwo i Kartografia Wojskowa: Podręcznik Dla Organizacyi Wojskowych i Drużyn Skautowych, Lwów: nakł. Związku Polskich Gimnast. Towarzystw Sokolich, 1916.
• Klucz znaków przyjętych rosyjskiej mapy wojskowo-topograficznej 1: 26.000, Lwów: Związek Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich, 1914.
• Mapa Terenów Powodzi w Lipcowej 1934 Roku, Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1935.
• Karabin "Mannlicher" (zwięzły opis z tablicą) Lwów: Związek Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich, 1913.
• Klucz Znaków Przyjętych Dla Map Austrjackich: 1:75.000 i 1:200.000; Pruskich: 1:100.000 i 1:200.000; Rosyjskich: 1:84.000 i 1:126.000, Warszawa ; Kraków: J. Czernecki, [1920].
• Klucz Znaków Przyjętych Dla Map Austrjackich, Pruskich, Rosyjskich, Warszawa; Kraków: nakł. Księgarni J. Czerneckiego, [post 1905].
• Klucz Znaków Przyjętych Rosyjskiej Mapy Wojskowo-Topograficznej 1:126.000, [Lwów]: nakł. Związku Polskich Gimnast. Towarzystw Sokolich, [1914].
• Terenoznawstwo i Kartografja Wojskowa, Warszawa ; Kraków: nakł. Księgarni J. Czarneckiego, 1920.
• Na Kartograficznym I Pomiarowym Ekranie Abisynii, Warszawa: [s.n.], 1936.
• Terenoznawstwo i Kartografia Wojskowa. Lwów: Zwiaązek Polskich Gmin. Tow. sokolich, 1916.

• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu

• Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum VIII we Lwowie za rok szkolny 1909. Lwów: Nakładem Funduszu Naukowego, 1909.
• Ranglisten des kaiserlichen und königlichen Heeres 1918. Wien: K. K. Hof und Staatsdruckerei, 1918. (niem.).
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-07-28].
• Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
• Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 706, 741.
• Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 432, 454.
• Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 347, 832.
• Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
• Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных – узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.
• Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
• Marian Porwit, Spojrzenia poprzez moje życie, Warszawa 1986, ISBN 83-07-01535-9, wyd. I, s. 282, 309, 320.
• Urszula Olech. Pro memoria. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 2 (136), 1991. Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny. 
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.

• Jerzy Lewakowski. geoforum.pl. [dostęp 2015-10-29].
• Publikacje Jerzego Lewakowskiego w serwisie Polona.pl