Jim Al-Khalili

Jim Al-Khalili
Ilustracja
Al-Khalili w 2018 roku
Państwo działania

 Wielka Brytania

Data i miejsce urodzenia

20 września 1962
Bagdad

Pełne imię i nazwisko

Jameel Sadik Al-Khalili

Zawód, zajęcie

fizyk, popularyzator nauki

doktor
Specjalność: teoretyczna fizyka jądrowa, otwarte układy kwantowe, biologia kwantowa
Alma Mater

Uniwersytet Surrey

Doktorat

1989 – teoretyczna fizyka jądrowa
Uniwersytet Surrey
promotor: Ronald C. Johnson

nauczyciel akademicki
Uczelnia

Uniwersytet Surrey

Stanowisko

wykładowca, następnie profesor fizyki

Okres zatrudn.

1992–2024

Odznaczenia
Komandor Orderu Imperium Brytyjskiego od 1936 (cywilny) Oficer Orderu Imperium Brytyjskiego od 1936 (cywilny)
Nagrody

Nagroda i Wykład im. Michaela Faradaya (2007)
Medal i Nagroda im. Lorda Kelvina (2011)
Medal Stephena Hawkinga (2016)
Medal i Wykład Wilkinsa-Bernala-Medawara (2020)

Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Jameel Sadik „Jim” Al-Khalili[1][2] (arab. ‏جيم الخليلي‎[3]; ur. 20 września 1962 w Bagdadzie[4]) – brytyjski fizyk teoretyczny pochodzenia irackiego i popularyzator nauki, emerytowany profesor Uniwersytetu Surrey.

W pracy naukowej zajmował się teorią reakcji jądrowych, w szczególności jądrami halo(inne języki) – lekkimi jądrami egzotycznymi o nietypowo dużym zasięgu materii. Wspólnie z Jeffreyem Tostevinem opracował kilkuciałowe ujęcie teorii Glaubera – przybliżenia opisującego zderzenia jąder przy wysokich energiach – które pozwoliło zwiększyć wcześniej wyznaczane wartości promieni takich jąder. Metodę tę literatura przeglądowa wiąże z ich nazwiskami[5][6]. Później zajmował się m.in. biologią kwantową(inne języki), otwartymi układami kwantowymi(inne języki) – czyli takimi, które oddziałują z otoczeniem – strzałką czasu oraz historią nauki.

Szerszej publiczności jest znany jako autor kilkunastu książek, głównie popularnonaukowych, prowadzący cykliczną audycję The Life Scientific(inne języki) w BBC Radio 4 oraz gospodarz ponad dwudziestu serii i filmów dokumentalnych, głównie dla BBC. Pięć jego książek ukazało się po polsku; napisał także powieść i monografię akademicką. W latach 2013–2016 był prezesem British Humanist Association[7]. Został odznaczony Orderem Imperium Brytyjskiego – klasy oficerskiej w 2008 i komandorskiej w 2021 – oraz wybrany członkiem Royal Society w 2018[8][1][9].

Życiorys

Dzieciństwo w Iraku

Urodził się w Bagdadzie jako najstarsze z czworga dzieci Irakijczyka i Angielki. Ojciec, inżynier wywodzący się z szyickiego rodu z Nadżafu, poznał przyszłą żonę podczas studiów w Portsmouth Polytechnic. Matka, z zawodu bibliotekarka, pochodziła z Portsmouth, gdzie jej rodzina należała do najstarszych w mieście. Imię Jameel skrócili mu na „Jim” koledzy, z którymi grał w piłkę[10][11][12]. Ze względu na pracę ojca w irackich siłach powietrznych rodzina przenosiła się z Bagdadu do Kirkuku i Mosulu. Ojciec został ostatecznie usunięty z wojska na mocy przepisu zakazującego służby osobom pozostającym w związku małżeńskim z cudzoziemką[10][11].

W domu mówiono po angielsku i stale grało radio BBC World Service, natomiast po arabsku Al-Khalili mówił w szkole i wśród rówieśników. Całą naukę przed poziomem A-level – brytyjskich egzaminów kończących szkołę średnią – łącznie z matematyką odbył w języku arabskim[13][14]. Dzieciństwo w ówczesnym świeckim Iraku wspomina jako szczęśliwe, mimo dyktatury[13]. Do partii Baas wstąpił nie z pobudek politycznych, lecz dlatego, że szkolny samorząd uczniowski był z nią powiązany i członkostwo w samorządzie oznaczało członkostwo w partii[10].

W 1979, w związku z objęciem władzy przez Saddama Husajna, rodzina wyjechała do Wielkiej Brytanii[a][15][10]. Wyjazd przygotowano potajemnie i upozorowano na kolejne wakacje u dziadków – kupiono bilety powrotne, a ojciec nie uprzedził nawet własnej matki, że nie wracają[11]. Bezpośrednim powodem był pobór – Al-Khaliliego i jego brata czekała służba wojskowa, a rok później wojna z Iranem[11][13]. Po latach mówił, że gdyby wyjazd opóźnił się o kilka miesięcy, prawdopodobnie by nie żył. Po śmierci wielu szkolnych kolegów mówił o „poczuciu winy ocalałego”[13][10].

Wykształcenie

Rodzina osiedliła się w Portsmouth, rodzinnym mieście matki. Al-Khalili miał wówczas prawie 17 lat i rozpoczął przygotowania do egzaminów A-level w Priory School(inne języki) – placówce, która kilka lat wcześniej stała się koedukacyjna. Był jednym z trzech chłopców w roczniku liczącym około 120 dziewcząt i został wybrany na ucznia reprezentującego szkołę (ang. head boy), ponieważ pozostali dwaj nie chcieli tej funkcji[12]. Fizyką zainteresował się w wieku około 13–14 lat: pociągało go to, że polega ona na rozwiązywaniu zagadek i odwołuje się do zdrowego rozsądku, podczas gdy chemia i biologia wymagały – jak mówił – zapamiętywania, w czym był słaby[16]. W laudacji towarzyszącej doktoratowi honorowemu Uniwersytetu w Newcastle przywołano jego wspomnienie, że przełomem był test z fizyki, na którym uzyskał lepszy wynik niż reszta klasy, i wniosek, jaki z niego wyciągnął: że nauka nie jest zasobem faktów, lecz zdyscyplinowanym sposobem rozwiązywania problemów[17]. Egzaminy zdał dopiero za drugim podejściem: nie zdał chemii, wybranej za czyjąś namową zamiast informatyki, a matematykę musiał poprawiać, ponieważ spóźnił się na egzamin i spanikował[10][18].

Studia fizyczne odbył na Uniwersytecie Surrey, uzyskując dyplom z wyróżnieniem w 1986[19]. Do jego wykładowców należała m.in. Daphne Jackson(inne języki), kierująca wówczas katedrą fizyki[4][20]. W trakcie studiów przez kilka sezonów pracował jako porządkowy na stadionie Fratton Park[12]. Po dyplomie miał już zapewnioną posadę w National Physical Laboratory(inne języki) w Teddington, ale przekonano go, by został na studiach doktoranckich[21].

Doktorat z teoretycznej fizyki jądrowej obronił na Uniwersytecie Surrey w grudniu 1989. Rozprawa nosiła tytuł Intermediate Energy Deuteron Elastic Scattering from Nuclei in a Three-Body Model (pol. „Sprężyste rozpraszanie deuteronów o pośrednich energiach na jądrach w modelu trójciałowym”), a jej promotorem był Ronald C. Johnson[22][4][b][23]. Praca dotyczyła znaczenia siły tensorowej w rozpraszaniu spolaryzowanych deuteronów przy energiach pośrednich[24].

Kariera akademicka

W latach 1989–1991 był stypendystą podoktorskim rządowej rady badawczej Science and Engineering Research Council w University College London, gdzie współpracował z Colinem Wilkinem nad modelowaniem produkcji mezonu η w reakcjach jądrowych[4][19][24]. Po powrocie do Surrey pracował rok jako asystent naukowy, a w 1992 objął stanowisko wykładowcy[4][25]. W latach 1994–1999 miał stypendium badawcze Advanced Research Fellowship Engineering and Physical Sciences Research Council(inne języki) (EPSRC). W tym okresie kierował też konsorcjum Southern Centre for Nuclear Physics[4][25]. W roku akademickim 1999/2000 był profesorem afiliowanym (ang. adjunct professor) w National Superconducting Cyclotron Laboratory(inne języki) na Uniwersytecie Stanowym Michigan[4][26].

Starszym wykładowcą został w kwietniu 2001, a profesorem fizyki w 2005[4][27]. W 2005 Uniwersytet Surrey przyznał mu indywidualną profesurę (ang. joint personal chair) łączącą fizykę jądrową i popularyzację nauki – ta druga była wówczas jedną z zaledwie czterech takich profesur w Wielkiej Brytanii, obok stanowisk Kathy Sykes(inne języki) w Bristolu, Richarda Dawkinsa w Oksfordzie i Robert Winston(inne języki) w Imperial College[28][29]. W latach 2006–2011 jego działalność popularyzatorską finansowały dwa kolejne granty EPSRC (ang. EPSRC Senior Media Fellowship) o łącznej wartości blisko 263 tys. funtów[28][29][30][8]. Według uczelni opublikował ponad sto prac naukowych i wypromował 22 doktorów, a mimo kariery medialnej nieprzerwanie prowadził zajęcia dla studentów przez 32 lata[27]. W stan spoczynku przeszedł pod koniec 2024, zachowując tytuł profesora emeritus (ang. Distinguished Professor Emeritus)[31][27]. Nadal jednak publikował: w 2025 był współautorem pracy o wpływie trwałych momentów dipolowych na tak zwane stany ciemne – niewidoczne w widmie, bo nie oddziałują ze światłem – w dimerach molekularnych, czyli parach powiązanych ze sobą cząsteczek[32].

Życie prywatne

Al-Khalili ma obywatelstwo brytyjskie[4]. Żonę Julie poznał w Priory School – tej samej, do której przed laty chodziła jego matka[12][33]. Małżonkowie mają dwoje dorosłych dzieci – syna Davida i córkę Kate – i mieszkają w Southsea w Portsmouth[19][12]. Wśród zainteresowań pozazawodowych wymieniał filozofię i malarstwo olejne, a także kibicowanie klubowi Leeds United F.C. – to ostatnie żartobliwie wskazał jako rzecz, której w życiu najbardziej żałuje[34][13].

Praca naukowa

Jądra halo i kilkuciałowa teoria Glaubera

Głównym polem badawczym Al-Khaliliego była teoretyczna fizyka jądrowa, a ściślej kwantowe metody kilkuciałowe (ang. few-body) stosowane do opisu struktury i mechanizmów reakcji jąder egzotycznych wytwarzanych w wiązkach radioaktywnych[27].

Jądro halo to jądro atomowe, w którym jeden lub dwa słabo związane nukleony tworzą wokół rdzenia rozmytą otoczkę o zasięgu znacznie większym niż reszta jądra. Przyjmowana definicja techniczna wymaga, by ponad połowa gęstości prawdopodobieństwa nukleonu halo – czyli szansy, że zostanie on zastany w danym miejscu – znajdowała się poza zasięgiem przyciągania rdzenia[35]. Skutkiem jest silne powiększenie: jądro 11Li, złożone z trzech protonów i ośmiu neutronów, jest porównywalnej wielkości z jądrem ołowiu, liczącym ponad dwieście nukleonów, ponieważ funkcja falowa dwóch ostatnich, bardzo słabo związanych neutronów rozciąga się daleko poza pozostałe dziewięć nukleonów[35].

W 1996 Al-Khalili i Jeffrey Tostevin ponownie wyznaczyli promienie materii takich jąder na podstawie przekrojów czynnych na reakcję, uwzględniając wewnętrzną strukturę kilkuciałową pocisku, czyli jądra padającego na tarczę. Wcześniejsze oszacowania opierały się na tak zwanej granicy optycznej modelu Glaubera z prostymi gęstościami gaussowskimi. Uwzględnienie kilkuciałowych stopni swobody pokazało, że odtworzenie danych doświadczalnych wymaga promieni istotnie większych – dla 11Li skorygowana wartość wyniosła 3,55 fm (1 fm = 10−15 m)[6][36]. Istotą metody, nazywanej kilkuciałowym modelem Glaubera, jest to, że każdy składnik pocisku rozprasza się na jądrze tarczy niezależnie, ze swoją własną macierzą rozpraszania i własnym parametrem zderzenia – jądro halo nie odbija się od tarczy jak pojedyncza kulka, lecz rdzeń i neutrony halo „widzą” tarczę osobno[37].

Kolejnym wątkiem było rozpraszanie sprężyste jąder halo. W pracy z 1997 Al-Khalili, Ronald Johnson i Tostevin wykazali, że pod pewnymi warunkami zachodzi prosta zależność między rozpraszaniem sprężystym złożonego jądra halo a rozpraszaniem samego jego rdzenia na tej samej tarczy, wskazując przy tym na silny wpływ rozmiaru i struktury otoczki na wyniki[38].

Metoda przyjęła się w literaturze przedmiotu. W przeglądzie poświęconym jądrom egzotycznym Kouichi Hagino, Isao Tanihata(inne języki) – odkrywca jąder halo – i Hiroyuki Sagawa piszą wprost, że „Al-Khalili i Tostevin opracowali kilkuciałowe ujęcie teorii Glaubera”, wskazując je jako sposób zaradzenia zawyżaniu przekrojów czynnych przez przybliżenie granicy optycznej[5]. Steven Pieper i Robert Wiringa w przeglądzie w „Annual Review of Nuclear and Particle Science” stwierdzili, że ich własne obliczenia ab initio metodą Monte Carlo funkcji Greena „zdecydowanie przemawiają za” analizą Al-Khaliliego i Tostevina, a przeciw wcześniejszej[39]. Karsten Riisager przytoczył ich wartości promieni materii 11Li i 11Be jako dane odniesienia[40], a 22 lata po publikacji T. Nagahisa i W. Horiuchi przywołali ten wynik jako wiedzę ustaloną[41].

Recepcja nie była jednomyślna. G.D. Alkhazov ze współpracownikami odnotowali, że powtórna analiza tych samych danych o 6He i 8He wykonana przez Al-Khaliliego i Tostevina dała promienie o około 0,2 fm większe od wyników wcześniejszej analizy, i traktowali ich uzasadnienie jako przypuszczenie, a nie ustalony fakt[42].

Sam Al-Khalili był w latach 2004–2009 współredaktorem (z Ernstem Roecklem) trzytomowego cyklu The Euroschool Lectures on Physics with Exotic Beams, wydanego w serii Lecture Notes in Physics[43][44][45]. Do tomu pierwszego napisał własny wykład wprowadzający o jądrach halo[46]. Przeglądy w „Reviews of Modern Physics” – o ewolucji struktury powłokowej jąder egzotycznych i o rozpadach na granicach stabilności – przywołują go właśnie jako redaktora tych wykładów[47][48]. W 2017 opublikował monografię Halo Nuclei[35]. Po 2019 wrócił do fizyki jądrowej w cyklu prac o siłach trójciałowych w reakcjach zdarcia (d,p), w których jądro tarczy przejmuje neutron z deuteronu[49]. Później sięgnął w tej dziedzinie po obliczenia kwantowe: opracowany razem z Yang Hong Li i Paulem Stevensonem algorytm kwantowej ewolucji w czasie urojonym[50] pozwolił wyznaczyć energię stanu podstawowego jądra 16O w uproszczonym modelu Hartree-Focka. Wynik był zgodny z obliczeniem klasycznym[51].

Biologia kwantowa

Drugim nurtem badań Al-Khaliliego stała się biologia kwantowa, którą rozwijał wspólnie z genetykiem molekularnym Johnjoe McFaddenem(inne języki). W 1999 obaj opublikowali w czasopiśmie „BioSystems” kwantowomechaniczny model mutacji adaptacyjnych – czyli takich, które miałyby powstawać w odpowiedzi na presję środowiska. Zmiany w DNA miałoby w nim wywoływać tunelowanie protonu[52]. W 2018 Uniwersytet Surrey otrzymał milion funtów od Leverhulme Trust(inne języki) na utworzenie pierwszego na świecie centrum kształcenia doktorantów w dziedzinie biologii kwantowej, którym Al-Khalili pokierował razem z McFaddenem[53].

Model z 1999 spotkał się z krytyką. W 2001 fizyk kwantowy Matthew J. Donald z Laboratorium Cavendisha, recenzując książkę McFaddena Quantum Evolution, rozwijającą wspólny model, zakwestionował sposób posługiwania się przez autorów formalizmem kwantowym oraz ich szacowanie czasu koherencji w żywej komórce[54]. McFadden i Al-Khalili odpowiedzieli na zarzuty, przyznając zarazem, że w kwestii czasu koherencji ich argument był słaby, ponieważ nie istnieje metoda pozwalająca wyznaczyć tempo dekoherencji – utraty kwantowego charakteru wskutek kontaktu z otoczeniem – w tak złożonym układzie wyłącznie na podstawie jego dynamiki[55]. Donald podtrzymał ocenę w kontrreplice[56].

Kolejne zastrzeżenia zgłosił biolog molekularny Wasilij Ogryzko, według którego model w ogóle nie kwalifikuje się jako kwantowy, bo korzysta wyłącznie z superpozycji – współistnienia kilku stanów naraz – a nie z interferencji, czyli ich wzajemnego nakładania się dającego mierzalne skutki. Model działałby tak samo, gdyby gałęzie superpozycji od początku uległy dekoherencji[57]. W 2020 zespół Alexandra Gheorghiu, Petera Coveneya(inne języki) i Alyi Arabi obliczył, że czas półtrwania tautomeru (przejściowej odmiany zasady azotowej o przesuniętym protonie) w parze guanina–cytozyna jest rzędu pikosekund, a więc nieporównanie krótszy od milisekundowej skali potrzebnej na rozplecenie DNA przy replikacji – i uznał wkład mechanizmu tautomerycznego w mutacje za „naprawdę pomijalny”[58].

Wynik podważający własne wcześniejsze przypuszczenia opublikował także zespół Al-Khaliliego: w 2015 wykazał, że tunelowanie kwantowe „raczej nie jest istotnym mechanizmem” powstawania tautomerów pary adenina–tymina[59]. W 2022 Louie Slocombe, Marco Sacchi i Al-Khalili przedstawili jednak obliczenia wskazujące – odmiennie niż praca Al-Khaliliego i współautorów z 2015 – na wysokie prawdopodobieństwo obsadzenia stanu tautomerycznego, zarazem przyznając, że rola tego mechanizmu jest „zażarcie dyskutowana od ponad pół wieku”[60].

Spór dotyczy statusu całej dziedziny. W artykule miesięcznika „ASBMB Today” z 2016 P.J. Hore(inne języki) z Uniwersytetu Oksfordzkiego zakwestionował samą zasadność mówienia o biologii kwantowej, a Gregory Scholes z Uniwersytetu Princeton uznał obojętność biologów wobec mechaniki kwantowej za dowód, że biologicznej istotności zjawisk kwantowych nie wykazano. W tym samym tekście Al-Khalili przyznał, że jego własne modelowanie dało wynik negatywny, i deklarował, że dziedzina wymaga ostrożności i sceptycyzmu[61]. Adriana Marais i Betony Adams w przeglądzie w „Journal of the Royal Society Interface” stwierdzają, że cele i rola dziedziny pozostają przedmiotem sporu[62]. W przeglądzie z 2021, którego Al-Khalili i McFadden byli pomysłodawcami, autorzy sami przyznają, że dowodu na funkcjonalną rolę koherencji kwantowej w fotosyntezie wciąż nie ma mimo dziesięcioleci badań, a dotychczasowe dane nie przekonają sceptyków. Hipotezę fizyka Rogera Penrose’a i anestezjologa Stuart Hameroff(inne języki) o kwantowej naturze świadomości omawiają, ale wyłączają z dalszych rozważań, uznając, że nie zyskała ona istotnego poparcia ani wśród fizyków, ani wśród neurobiologów[63].

Historia nauki

Równolegle z popularyzacją Al-Khalili publikował prace z historii nauki w recenzowanych czasopismach fizycznych. W przeglądzie w „Contemporary Physics” z 2015 omówił rozwój optyki w średniowiecznym świecie islamu, zaznaczając, że pisze nie dla historyków nauki, lecz dla fizyków, którym wpajano przekonanie, że przed XVII wiekiem wiedza o świetle nie wykraczała poza przestarzałe spekulacje filozoficzne. Skupił się na okresie od IX do XIV wieku, gdy teorie greckie weryfikowano, poprawiano i ujmowano matematycznie, a zwłaszcza na powstałym przed tysiącem lat wielotomowym traktacie optycznym Ibn al-Hajsama i jego wpływie na rozumienie odbicia i załamania światła[64]. W tym samym roku, w numerze „Philosophical Transactions of the Royal Society A” wydanym na 350-lecie pisma, skomentował pracę Michaela Faradaya z 1832 o indukcji elektromagnetycznej. Postawił ją obok De revolutionibus orbium coelestium Kopernika, Principiów Newtona i prac Einsteina o względności, argumentując, że spośród tych przełomowych tekstów właśnie praca Faradaya najszybciej odmieniła świat[65].

Otwarte układy kwantowe i strzałka czasu

Późniejsze prace Al-Khaliliego dotyczyły otwartych układów kwantowych oraz podstaw i historii mechaniki kwantowej[9]. W 2022 wraz z Sapphire Lally, Nicholasem Werrenem i Andreą Rocco zajął się kwantowymi ruchami Browna w wariancie niemarkowowskim, czyli takim, w którym układ zachowuje pamięć wcześniejszych stanów. Zespół wyprowadził dla nich równanie master (ang. master equation), opisujące zmiany stanu układu oddziałującego z otoczeniem, i powiązał je z dekoherencją oraz z problemem pomiaru kwantowego[66]. W latach 2021–2024 kierował wraz z Andreą Rocco finansowanym przez Fundację Johna Templetona projektem o budżecie blisko 3 mln dolarów, łączącym termodynamikę kwantową, biologię kwantową i zagadnienie strzałki czasu[67]. Projekt The Quantum Arrow of Time skupiał sześć uczelni brytyjskich i amerykańskich oraz badaczy z fizyki teoretycznej, chemii obliczeniowej, matematyki, biologii molekularnej i filozofii fizyki[27][17].

W 2024 wspólnie z filozofem fizyki Eddym Kemingiem Chenem z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego zaproponował hipotezę splątanej przeszłości (ang. entanglement past hypothesis). Punktem wyjścia była strzałka czasu związana z dekoherencją: praktyczna nieodwracalność tego procesu może być powodem, dla którego czas płynie tylko w jedną stronę. Przez analogię do hipotezy przeszłości termodynamicznej, która strzałkę czasu związaną z drugą zasadą termodynamiki tłumaczy wyjątkowo niską entropią wczesnego Wszechświata, autorzy przyjęli, że początkowy stan kwantowy Wszechświata miał bardzo niską entropię splątania – miarę tego, jak silnie splątane są jego części – a splątanie między podukładami narastało w toku ewolucji kosmosu wraz z dekoherencją[68][69].

Popularyzacja nauki

Droga do mediów

Al-Khalili podczas Cheltenham Science Festival(inne języki) w 2011

Początki swojego zainteresowania popularyzacją nauki wiąże z połową lat 90. XX wieku, gdy jako młody wykładowca zaczął pisać książki popularnonaukowe, angażować się w media i prowadzić wykłady publiczne[70]. W 1998 Institute of Physics wybrał go swoim wykładowcą dla szkół i college’ów. Do 2004 wygłosił łącznie ponad sto prelekcji w szkołach, towarzystwach naukowych i na festiwalach nauki, m.in. w Royal Institution, Royal Society i Muzeum Brytyjskim[4]. Jak wspominał, spotkało się to z niechęcią środowiska: powiedziano mu wprost, by zostawił takie zajęcia osobom mniej aktywnym badawczo, a koledzy namawiali, żeby nie tracił czasu i skupił się na publikacjach i grantach[71][72].

Odkryłem w sobie pasję do tłumaczenia złożonych idei naukowych szerokiej, niefachowej publiczności. […] Myślę o sobie nie tyle jako o „popularyzatorze”, ile jako o „naukowcu, który opowiada o nauce”.

Jim Al-Khalili, wywiad dla MagellanTV, 2021[70]

Zaczynał od radia – pierwszym udokumentowanym wystąpieniem był wywiad w audycji Physics Made Simple w BBC World Service w lipcu 1998[4]. Pierwszy występ telewizyjny przypadł na styczeń 1999, gdy w programie The Flow of Time rozmawiał o teoriach Einsteina razem z Rogerem Penrose’em[4]. W kwietniu 2000 Institute of Physics wybrał go członkiem (ang. Fellow), a w czerwcu odebrał on nagrodę tej instytucji za popularyzowanie fizyki (Award for Public Awareness in Physics)[4][26]. Przez kolejne pięć lat występował jako komentator, a rolę prowadzącego objął dopiero w 2004 – i to poza BBC, w godzinnym dokumencie The Riddle of Einstein’s Brain dla Channel 4 i National Geographic, który poprowadził wspólnie z Markiem Lythgoe[4]. Własną serię w BBC otrzymał w 2007[73].

Radio

Od października 2011 prowadzi w BBC Radio 4 cykliczną audycję The Life Scientific, w której rozmawia z uczonymi o ich życiu i pracy. Pierwszym gościem był noblista Paul Nurse[74][75]. Według danych nadawcy z sierpnia 2026 powstało ponad 350 odcinków audycji[74]. Recenzując audycję na łamach „The Observer”, Susannah Clapp(inne języki) nazwała formułę prostą, a same rozmowy „porywającymi”, chwaląc połączenie precyzji z ludzkim wymiarem rozmów, i zaliczyła Al-Khaliliego do swoich „bohaterów radia”[76].

Głos Jima Al-Khaliliego
Fragment audycji Desert Island Discs (BBC Radio 4, 14 lutego 2010)
Problem z odtwarzaniem tego pliku? Zobacz strony pomocy.

W lutym 2010 wystąpił w audycji Desert Island Discs(inne języki), w której gość wciela się w rozbitka i wybiera na bezludną wyspę nagrania, książkę oraz jeden przedmiot zbytku. Mówił w niej o dorastaniu w Bagdadzie i ucieczce rodziny z Iraku. Jako książkę wybrał The Road to Reality Rogera Penrose’a, a jako przedmiot zbytku – gitarę akustyczną[77]. W lutym 2019 role się odwróciły: Al-Khalili został gościem własnej audycji, a rozmowę z nim przed publicznością w siedzibie Royal Society poprowadził Adam Rutherford(inne języki)[15].

Telewizja

Al-Khalili na Edinburgh International Science Festival(inne języki) w 2014

Od 2007 poprowadził łącznie ponad dwadzieścia serii i pojedynczych dokumentów, głównie dla BBC Four[78]. Poza BBC pracował dla Channel 4, Al Jazeera English i amerykańskiej platformy MagellanTV.

  • 2007 – Atom, BBC Four[73]
  • 2008 – Lost Horizons: The Big Bang, BBC Four[78]
  • 2009 – Science and Islam, BBC Four[78]
  • 2010 – The Secret Life of Chaos, BBC Four[78]
  • 2010 – Chemistry: A Volatile History, BBC Four – nominacja do nagrody BAFTA[79][78]
  • 2010 – Genius of Britain, Channel 4 – cykl pięcioodcinkowy, obok Stephena Hawkinga, Richarda Dawkinsa i Davida Attenborough[80]
  • 2011 – Everything and Nothing, BBC Four[78]
  • 2011 – Brave New World, Channel 4[78]
  • 2011 – Shock and Awe: The Story of Electricity, BBC Four[78]
  • 2011 – odcinek cyklu Horizon o awarii w Fukushimie, BBC Two[78]
  • 2012 – Order and Disorder, BBC Four[81]
  • 2012 – odcinek cyklu Horizon o poszukiwaniach bozonu Higgsa, BBC Two[78]
  • 2013 – Light and Dark, BBC Four[82]
  • 2014 – The Secrets of Quantum Physics, BBC Four[83]
  • 2015 – Science in a Golden Age, Al Jazeera English – cykl sześcioodcinkowy o nauce w średniowiecznym świecie islamu, kręcony w Jordanii, Turcji i Katarze[84]
  • 2015 – Britain’s Nuclear Secrets: Inside Sellafield, BBC Four[85]
  • 2016 – The Beginning and End of the Universe, BBC Four[86]
  • 2017 – Gravity and Me, BBC Four[87]
  • 2018 – The Joy of AI, BBC Four[88]
  • 2021 – Jim Al-Khalili’s Guide to Life, the Universe and Everything, MagellanTV[70]
  • 2022 – Secrets of Size: Atoms to Supergalaxies, BBC Four – dwa odcinki[89]
  • 2025 – Secrets of the Brain, BBC Two – seria dwuczęściowa[90]

Poza rolą prowadzącego wystąpił jako ekspert w satyrycznych pseudodokumentach z Philomeną Cunk(inne języki) – Cunk on Earth (2022) i Cunk on Life (2024)[72][91].

Recenzując The Secrets of Quantum Physics, Julia Raeside chwaliła w „Guardianie” sposób prowadzenia programu przez Al-Khaliliego, oparty na prostych rekwizytach, i porównała go do „skrzyżowania Judith Hann(inne języki) z coraz bardziej oszalałym ulicznym magikiem”[92]. Recenzując dla „School Library Journal” wydanie serii Atom na DVD, Ryan Henry nazwał prowadzącego „entuzjastycznym przewodnikiem” po zawiłościach mechaniki kwantowej i zwrócił uwagę, że serię kręcono w miejscach ważnych dla historii badań nad atomem, a prowadzący sięga tam po oryginalne dokumenty i przyrządy. Zaznaczył zarazem, że seria nie upraszcza pojęć, co jego zdaniem ogranicza jej przydatność na wielu lekcjach[93]. Chemik Paul Docherty, oceniając Chemistry: A Volatile History w „Nature Chemistry”, docenił gotowość prowadzącego do wdychania chloru i pracy z płonącym fosforem, ale zauważył, że serię o chemii prowadzi fizyk i że „wybór fizyka zdaje się przesuwać treść serii bardziej ku tej dyscyplinie”, co – mimo ogólnie wysokiej oceny całości – pozostawiło u niego „lekko cierpki posmak”[94].

Funkcje i patronaty

We wrześniu 2018 objął na roczną kadencję prezesurę British Science Association(inne języki), zastępując Utę Frith. Doroczne przemówienie prezesa poświęcił sztucznej inteligencji[95][96]. Kierował też Sekcją Fizyki Jądrowej i Cząstek Institute of Physics (2001–2005), zasiadał w grupie doradczej British Councilu do spraw nauki i inżynierii (2007–2011), był wiceprezesem British Science Association (2009–2012), a w latach 2015–2021 członkiem komitetu edukacyjnego Royal Society[27]. Jest patronem m.in. Daphne Jackson Trust i RASHID International oraz członkiem (ang. Commissioner) Royal Commission for the Exhibition of 1851, brytyjskiej fundacji finansującej stypendia naukowe[20][97][98].

Książki

Pierwszą książką popularnonaukową Al-Khaliliego była Black Holes, Wormholes and Time Machines (1999)[2][99]. Institute of Physics zamówił u niego książkę po serii wykładów, które wygłosił dla szkół. Sam mówił, że materiał o kosmologii – choć ta nie była jego dziedziną badawczą – okazał się świetnym „haczykiem” na uczniów[100].

Książkę Quantum: A Guide for the Perplexed (2003) zrecenzował w „Nature” fizyk Frank Wilczek, późniejszy laureat Nagrody Nobla. Uznał książkę za „godną pochwały próbę” przystępnego przedstawienia podstawowych pojęć teorii kwantowej szerszej publiczności i chwalił sześć pierwszych rozdziałów jako „staranne i niespieszne”, zastrzegł jednak, że nie jest to „ostateczna książka o tym przedmiocie ani nawet najlepsza z dostępnych”. Zarzucił jej nadmiar niewiele wnoszących ilustracji, a wobec rozdziału o poszukiwaniu teorii ostatecznej stwierdził, że autor „nie czuje się na tym gruncie pewnie i popełnia kilka jawnych błędów”, wskazując dwa: przekonanie, że supersymetria wiąże oddziaływania elektrosłabe z chromodynamiką kwantową, oraz utożsamienie długości Plancka z rozmiarem kwantu przestrzeni[101]. W „New Scientiście” Marcus Chown polecił ją jako bogato ilustrowany przegląd zjawisk kwantowych – od promieniowania ciała doskonale czarnego i doświadczenia z dwiema szczelinami po teleportację kwantową i kondensaty Bosego-Einsteina[102]. Znacznie cieplej przyjęła ją prasa bibliotekarska: w recenzji dla „Library Journal” Jan Gordon z Brock University chwali konwersacyjny styl, oszczędność matematyki oraz osadzenie teorii kwantowej w kontekście kulturowym i historycznym, uznając książkę za „lekturę obowiązkową dla studentów – z przygotowaniem ścisłym lub bez”[103]. Odwrotnie niż Wilczek ocenił jej stronę graficzną Gregory Mone, który na łamach „Popular Science” ogłosił ją książką miesiąca: chwalił bogaty materiał ilustracyjny i wyodrębnione bloki z graficznym objaśnieniem trudnych doświadczeń, od doświadczenia z dwiema szczelinami po tunelowanie. Za najlepsze uznał fragmenty, w których autor mówi wprost, co sam sądzi, i odnotował, że Al-Khalili zalicza się do szkoły, którą sam nazywa „zamknij się, kiedy liczysz” (ang. shut up while you calculate). Podsumował, że książka zostawia czytelnika „nieco bardziej oświeconym, z pewnością bardziej zaciekawionym, ale ani trochę mniej zdezorientowanym”[104].

Rozgłos przyniosła mu wydana w 2010 Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science, opublikowana w Stanach Zjednoczonych pod tytułem The House of Wisdom[105][106]. Tim Radford(inne języki) pisał w „Guardianie”, że książka „ożywia kipiącą wynalazczość i radosną ciekawość świata islamu”[107], a Cynthia Knight w „Library Journal” – że autor „przywraca do życia tętniący życiem okres intelektualny w dziejach islamu, gdy istniała nie tylko tolerancja dla innych religii i kultur, lecz i synergia między nauką a islamem”[108]. W 2013 książka znalazła się na krótkiej liście Warwick Prize for Writing(inne języki)[109]. Recenzenci zgłaszali jednak także zastrzeżenia: Chloe Darracott-Cankovic zarzuciła nieostre posługiwanie się pojęciami metodologicznymi i brak wskazówek bibliograficznych[105], a historyk matematyki George Gheverghese Joseph(inne języki) uznał, że niestaranna redakcja wyrządziła książce dużą krzywdę[106].

Odrębną krytykę sformułowali historycy nauki. Nahyan Fancy z DePauw University(inne języki), recenzując The House of Wisdom w „History: Reviews of New Books”, chwalił autora jako fizyka „o dużym dorobku” i doceniał umiejętność ożywienia epoki oraz sięganie do nowej literatury przedmiotu, ale zarzucił książce, że układ rozdziałów utrwala tradycyjny mit o upadku nauki arabskiej po 1100 roku oraz że cierpi ona na „precursitis” – przypadłość nazwaną tak przez A.I. Sabrę(inne języki), polegającą na przedstawianiu uczonych przednowoczesnych jako prekursorów nauki nowożytnej. Zdaniem Fancy’ego takie ujęcie „umniejsza nie tylko dokonania nowożytnych uczonych, lecz także dorobek przednowoczesnych uczonych arabskich”, redukując ich osiągnięcia do kilku samorodków nowoczesności. Zarzucił mu też, że jako fizyk przywiązany do nauki uprawianej na wielką skalę (ang. big science) wywodzi – „bez żadnych dowodów” – cały dorobek pierwszej połowy IX wieku z Domu Mądrości i mecenatu al-Mamuna, co pomniejsza rolę patronatu poza dworem kalifa[110].

Drugą recenzję w piśmie naukowym, w „American Journal of Physics”, napisali Moiz Hasan i Pablo Ruiz de Olano, doktoranci historii i filozofii nauki Uniwersytetu Notre Dame. Niezależnie od Fancy’ego postawili ten sam zarzut metodologiczny: pisanie historii nauki islamu jako historii „poprzedników i prekursorów” uznali za ujęcie, które „może wydawać się wadliwe i wymagać naprawy”, a za jego największe niebezpieczeństwo – przesunięcie uwagi z nauki islamu badanej we własnym środowisku ku takiej, która „nabiera wartości tylko o tyle, o ile wpłynęła na naukę europejską”. Za „historyczną niezręczność” uznali nazywanie Dżabira ibn Hajjana „ojcem chemii”, al-Chuwarizmiego – „ojcem algebry”, a Ibn Chalduna – „ojcem socjologii i nauk ekonomicznych”. Wytknęli też autorowi niekonsekwencję: naukowość alchemii Dżabira oceniał przez „mało przekonujące odwołanie” do nowożytnej metody naukowej, choć sam zastrzegał, że nie należy rzutować współczesnych pojęć na przeszłość. W jednym punkcie ocenili jednak książkę odwrotnie niż Fancy: uznali ją za „postęp wobec wcześniejszych ujęć pisanych przez czynnych uczonych, którzy nie są zawodowymi historykami”, ponieważ podważa i koryguje utrwalone w obiegu popularnym konstrukcje – w tym przekonanie, że aktywność naukowa w islamie skończyła się w XI wieku po ataku al-Ghazalego na filozofów, oraz pogląd przedstawiający islam i naukę jako wrogie sobie porządki. Recenzję zamknęli stwierdzeniem, że „nic z tego nie jest dla książki zabójcze”, a całość jest „dość rygorystyczna na poziomie szczegółów technicznych i historycznych”[111].

Sam Al-Khalili przedstawiał wcześniej Dom Mądrości jako instytucję powołaną w Bagdadzie przez kalifa al-Mamuna, która „zaczęła jako dom tłumaczeń”, przekładając teksty greckie na arabski, i szybko zaczęła przyciągać najtęższe umysły świata islamu[112]. Do sporu o tę instytucję odniósł się w audycji In Our Time BBC Radio 4 w 2017, przyznając, że sprawa jest dyskusyjna i że zapewne „narazi się historykom”. Obecny w tej samej audycji arabista Peter Pormann odpowiedział, że Dom Mądrości rozumiany jako akademia lub szkoła badawcza jest mitem – na poparcie takiego obrazu jest bardzo mało dowodów – i wskazał, że najważniejszy tłumacz epoki, Hunajn ibn Ishak, opisując własną pracę, nie wspomina o nim ani razu[113]. W monografii poświęconej tej instytucji Ekmeleddin İhsanoğlu wymienia Al-Khaliliego obok Jonathana Lyonsa jako autorów, którzy mimo rzetelnego warsztatu ulegli istniejącemu mitowi, zarazem jednak przytacza ostrożne stwierdzenie Al-Khaliliego odróżniające bibliotekę wczesnych kalifów od akademii al-Mamuna[114].

Recenzując Paradox dla „New Scientista”, Richard Webb uznał Al-Khaliliego za „idealnego przewodnika” po pozornych zagadkach współczesnej nauki – „gawędziarskiego, lecz nigdy protekcjonalnego”[115]. W „Science” Michael R. Sprague nazwał książkę „użytecznym i miejscami wciągającym przewodnikiem” po najważniejszych zagadkach fizyki, za jej szczyt uznając rozdział o paradoksie Olbersa – „czarujący portret tego, jak zmieniało się nasze rozumienie Wszechświata, od Ptolemeusza po Einsteina”. Ton książki porównał do „miłej gadki magika”: sztuczka często zachwyca, ale bywa, że zostawia niedosyt – rozstrzygnięcie sporu o demona Maxwella pozostawia niedosyt[116].

Napisana wspólnie z McFaddenem Life on the Edge (2014) znalazła się na krótkiej liście Royal Society Winton Prize for Science Books[117], a „Nature” pisało, że autorzy „badają tę niezwykłą dziedzinę z rzeczowością i dowcipem”[118]. Nicola Davis w „The Observer” chwaliła metafory autorów, ale odmówiła książce miana triumfu popularyzacji, zarzucając piętrzenie analogii[119]. Odmiennie ocenił je Bryce Christensen w „Booklist”: uznał takie porównania – jak złodziej klejnotów na warunkowym zwolnieniu w roli nieuchwytnego elektronu – za obrazowe i pomocne laikowi, a całość nazwał „intelektualnie porywającą wizytą na oszałamiających rubieżach nauki”. Zastrzegł zarazem, że autorzy „zapuszczają się w domysły”, gdy z kwantowej superpozycji wywodzą powstanie życia i świadomość[120]. Biolog Matthew Cobb(inne języki), recenzując książkę dla „New Scientista”, nazwał ją „energetyczną, lecz frustrującą” i ostrzegł, że „nauka jest tu mniej ustalona, niż czytelnikom może się wydawać, gdy poniesie ich entuzjazm autorów”. Zwrócił uwagę, że w rozdziale o kwantowej teorii węchu autorzy sami przyznają, iż jest ona kontrowersyjna, a znakomita większość badaczy zmysłu powonienia przyjmuje wyjaśnienie oparte na kształcie cząsteczki[121].

The World According to Physics (2020) trafiła na krótką listę Royal Society Insight Investment Science Book Prize[122]. Recenzująca ją Tara Shears(inne języki) wskazała, że ceną za tak szeroki zakres w krótkim tekście jest pobieżność opisów[123]. Richard Webb w „New Scientiście” ocenił tę samą cechę odwrotnie: zestawił książkę z Seven Brief Lessons on Physics Carla Rovellego i uznał, że rozciągnięcie tej formuły z kilkudziesięciu do ponad trzystu stron pozwoliło dać pełny przegląd tego, co fizyka mówi o rzeczywistości[124]. Z zupełnie innej strony ocenił ją Bruce Wollenberg w piśmie „Theology and Science”: chwalił jasność wykładu – „oszołomienie zmienia się w zrozumienie, a zrozumienie w zachwyt” – ale zarzucił autorowi redukcjonizm, bo przekonanie, że nauka jest „jedynym wiarygodnym sposobem” docierania do prawdy, nie zostawia miejsca na teologię, a religię autor zbywa już na drugiej stronie przedmowy, zestawiając ją ze „ślepą wiarą” i „bzdurami New Age”[125].

The Joy of Science (2022) spotkała się z zarzutem, który niezależnie od siebie sformułowali dwaj recenzenci: że daje wyidealizowany obraz metody naukowej. Filozof nauki Robert P. Crease w „Physics World” napisał, że książka przedstawia ją jako niemal niezawodną[126], a Gautam Gangopadhyay w „Contemporary Physics” odnotował, że „wielu może zarzucić” książce „raczej monolityczny obraz metody naukowej, pomijający jej liczne niuanse i toczące się spory”. Sam zarzucił jej natomiast, że „nie wnosi nowych spostrzeżeń”, uznając ją jednak za „niezwykle przystępną”[127]. Obszerniej omówiła ją Plamena Panayotova w „Science & Education”, zestawiając z wykładem Michaela Faradaya o kształceniu umysłu z 1854 roku i wskazując, że argument o wychowawczej wartości nawyków myślowych nauki bywał już wielokrotnie formułowany. Uznała zamiary autora za „słuszne i płynące z dobrych intencji”, ale zarzuciła książce brak propozycji, jak zreformować program nauczania i sposób popularyzowania nauki, by cel ten osiągnąć. Konkludowała, że mimo braku szerszych rozwiązań jej podstawowe ideały należy traktować poważnie – „być może jako punkt wyjścia” dla pilnie potrzebnych badań[128]. Audiobook nagrał sam autor[129].

Al-Khalili jest też redaktorem dwóch antologii. Aliens (2016)[2] w wydaniu amerykańskim recenzent „Publishers Weekly” nazwał zbiorem „rzeczowym i konkretnym, ale nigdy suchym” oraz „znakomitym wprowadzeniem” w zagadnienia poszukiwania życia pozaziemskiego[130]. Wydał ponadto What’s Next? (2017)[131].

Napisał także powieść Sunfall (2019), której akcja rozgrywa się w 2041, a fabuła dotyczy zaniku ziemskiego pola magnetycznego. Rok akcji wybrał tak, by technologie oparte na ówczesnych osiągnięciach mogły do tego czasu powstać, a przewidywania pozostały wiarygodne. Jak pisał, wykorzystał przy tym doświadczenia z rozmów z dwustoma naukowcami, przeprowadzonych podczas siedmiu lat prowadzenia The Life Scientific[132][2][131]. Na 1 września 2026 Princeton University Press zapowiedziało jego książkę On Time: The Physics That Makes the Universe Tick, poświęconą fizycznej naturze czasu[133].

Recepcja w Polsce

Po polsku ukazało się pięć napisanych przez niego książek. Trzy pierwsze wydał Prószyński Media w serii „Orbity Nauki”, firmowanej przez miesięcznik „Wiedza i Życie”: Paradoks (2014), Kwanty (2015) i Życie na krawędzi (2016); dwie kolejne – Świat według fizyki (2022) i Radość nauki (2024) – wydało poznańskie wydawnictwo Zysk i S-ka[134].

Paradoks zrecenzował w „Tygodniku Powszechnym” astrofizyk Stanisław Bajtlik. Recenzja była przychylna, wytykała jednak nieścisłości: Bajtlik – powołując się na własne badania nad paradoksem bliźniąt – zarzucił autorowi, że w odniesieniu do tego paradoksu przytacza stare, błędne wyjaśnienie odwołujące się do przyspieszeń działających na podróżnika. Zwrócił też uwagę, że w książce nie ma ani jednego wzoru, ani wykresu, a jej lekkość bywa okupiona nieścisłościami. Uznał, że służy ona raczej intelektualnej rozrywce niż akademickiej refleksji nad stanem fizyki – ale że jest to „rozrywka na wysokim poziomie”[135]. Książkę zarekomendowano też w prowadzonym przez Uniwersytet Jagielloński serwisie Mądre Książki[136].

Życie na krawędzi recenzował w „Wiedzy i Życiu” Mirosław Dworniczak, doktor nauk chemicznych. Nazwał książkę „fascynującą”, zaznaczając zarazem, że twierdzenia autorów o roli efektów kwantowych w działaniu enzymów i w fotosyntezie „to mocne tezy, wymagające poważnej pracy doświadczalnej”, a ich poglądy na świadomość i powstanie życia są „nieortodoksyjne”. Recenzję zamknął pytaniem, czy autorzy mają rację, i odpowiedzią, że „tego zapewne nieprędko się dowiemy”[137]. Miesiąc później ten sam autor poświęcił biologii kwantowej osobny artykuł przeglądowy w „Wiedzy i Życiu”[138]. Radość nauki Dworniczak ocenił przychylnie: zauważył, że autor nie podaje recepty na zalew postprawdy i teorii spiskowych, ale polecił książkę „wszystkim myślącym”[139].

Kwanty recenzowali m.in. Ludwika Tomala w serwisie Nauka w Polsce oraz Aleksander Krukowski w portalu Katedra. Tomala zarzuciła polskiemu wydaniu, że zdążyło się zdezaktualizować[140]. Dla Krukowskiego jedynym zastrzeżeniem był dwunastoletni odstęp między oryginałem a przekładem: „Dwanaście lat dla fizyki kwantowej […] to bardzo dużo”. Mimo to uznał, że książka „nadal wydaje się […] najlepszym popularnonaukowym wprowadzeniem w świat kwantów”[141].

TVP Nauka wyemitowała Jima Al-Khalili przewodnik po życiu, Wszechświecie i całej reszcie (marzec 2023), Sekrety fizyki kwantowej (maj 2023) oraz Wszystko i nic (styczeń i luty 2024), a w wiosennej ramówce 2023 pasmo z jego programami zapowiadano jako „Niedzielę z profesorem Jimem Al-Khalili”[142][143][144][145].

Poglądy

Al-Khalili mówiący o determinizmie na konferencji QED w 2011

Al-Khalili jest ateistą[10]. Wychował się w rodzinie o dwóch tradycjach religijnych – ojciec był szyitą, matka ewangelikalną chrześcijanką – i mówi o sobie, że nie przystał w pełni do żadnej z nich[146]. Jak mówił, ateistą został około 13. roku życia: rozumował wtedy, że skoro oboje rodzice, wyznając różne religie, odnoszą się do tego samego Boga, „nie mogą mieć racji jednocześnie, a zatem obydwoje jej nie mają”[147]. W grudniu 2012 ogłoszono go prezesem elektem British Humanist Association (BHA). Funkcję pełnił od stycznia 2013 do stycznia 2016, zastępując Polly Toynbee(inne języki), a po zakończeniu kadencji został patronem i wiceprezesem organizacji, która przyjęła nazwę Humanists UK(inne języki)[148][7].

Sam określał się mianem akomodacjonisty, czyli zwolennika pogodzenia nauki z religią – terminu, który w środowisku ateistycznym bywa używany jako zarzut[10]. Swoje „miękkie” podejście do religii uzasadniał jej funkcją społeczną. Granicę stawiał tam, gdzie religia ingeruje w jego życie lub staje się obraźliwa. Richardowi Dawkinsowi przypisywał natomiast zasługę zmiany społecznego klimatu wokół ateizmu. Wyciągał z niej jednak wniosek przeciwny, niż podpowiadałaby praktyka Dawkinsa: skoro ateizm należy już do głównego nurtu, można zrezygnować z konfrontacji[10]. W 2012 deklarował sprzeciw wobec szkół wyznaniowych: zadaniem edukacji jest jego zdaniem nauczenie dzieci samodzielnego myślenia i samodzielnego wyboru światopoglądu, czemu takie szkoły stoją na przeszkodzie. Zastrzegał przy tym, że zarzut indoktrynacji działa w obie strony – „indoktrynacja z jakiegokolwiek punktu widzenia musi być zła”. Za istotniejsze od sporu o istnienie Boga uważał podważenie przekonania, że moralność wymaga religii[147]. W „New Statesman” ogłosił w 2013 nadejście „nowych nowych ateistów”[149]. W wywiadzie dla „Premier Christianity” przypuszczał, że na prezesa BHA wybrano go m.in. dlatego, że nie nazwałby osoby wierzącej głupią[146]. Tuż przed objęciem funkcji tłumaczył w „Independencie”, że nie zamierza odbierać wiary własnej matce. W tym samym wywiadzie opowiedział się za usunięciem biskupów z Izby Lordów[150].

Jestem przytulaśnym ateistą – takim, który nie czuje potrzeby mówienia ci, że to, w co wierzysz, jest głupie.

Jim Al-Khalili, wywiad dla „The Independent”, 2012[150]

Zabieranie głosu w sprawach publicznych

Al-Khalili zabierał głos w sprawach polityki naukowej. W ankiecie „New Scientista” z marca 2018, rok przed planowanym wówczas terminem brexitu, wypowiedział się w sprawie imigracji, wskazując, że niepewność co do praw pobytu i pracy obywateli Unii szkodzi zarówno brytyjskim badaniom, jak i rekrutacji do publicznej służby zdrowia[151]. W lutym 2026, protestując przeciwko cięciom w brytyjskim budżecie badań fizycznych, ostrzegał, że ograniczą one wiedzę i doświadczenie potrzebne do utrzymania krajowego przemysłu jądrowego, i nazwał proponowane oszczędności „katastrofalnymi” dla programu badawczego[152].

Publicznie wyrażał też sceptycyzm wobec sensacyjnych doniesień naukowych. Gdy w 2011 eksperyment OPERA ogłosił wynik pomiaru sugerujący, że neutrina poruszają się szybciej od światła, Al-Khalili publicznie zadeklarował, że zje swoje bokserki na antenie telewizyjnej, jeśli wynik się potwierdzi[153][115]. Po ujawnieniu, że przyczyną anomalii była najpewniej usterka aparatury, „New Scientist” odnotował, że większość obserwatorów spodziewała się właśnie błędu pomiarowego, a jego deklaracja stała się w środowisku anegdotą[154][155].

Nagrody i wyróżnienia

Order Imperium Brytyjskiego otrzymał dwukrotnie. Klasę oficerską (OBE) nadano mu w dorocznym rozdaniu odznaczeń z okazji urodzin monarchy (ang. Birthday Honours) ogłoszonym 14 czerwca 2008, „za zasługi dla fizyki”[8], klasę komandorską (CBE) – w rozdaniu z 12 czerwca 2021, „za zasługi dla nauki i dla popularyzacji nauk STEM”, czyli ścisłych, technicznych, inżynieryjnych i matematycznych[1]. W 2018 został wybrany członkiem Royal Society. W uzasadnieniu wyboru podkreślono jego umiejętność przystępnego tłumaczenia złożonych idei współczesnej fizyki, zawsze w kontekście historycznym[156][9].

Royal Society przyznało mu Nagrodę i Wykład imienia Michaela Faradaya (2007) oraz Medal i Wykład Wilkinsa-Bernala-Medawara (2020)[157][158]. Od Institute of Physics otrzymał w 2000 nagrodę za popularyzację fizyki, w 2011 Medal i Nagrodę imienia Williama Thomsona (Lorda Kelvina), a w 2019 honorowe członkostwo – najwyższe wyróżnienie tej instytucji[26][159][23].

W 2016 otrzymał przyznany po raz pierwszy Medal Stephena Hawkinga za Komunikację Naukową w kategorii „nauka”, który wręczył mu sam patron nagrody, Stephen Hawking[160]. W maju 2012 wygłosił na Uniwersytecie Edynburskim wykład o stuleciu urodzin Alana Turinga, zorganizowany pod auspicjami Wykładów Gifforda(inne języki)[161]. W 2013 wygłosił Kelvin Lecture, doroczny wykład Institution of Engineering and Technology(inne języki), a w 2019 otrzymał od niej członkostwo honorowe[162][27]. W 2014 znalazł się wśród dziesięciu liderów programu RISE brytyjskiej rady EPSRC, a w 2019 odebrał nagrodę The Asian Awards(inne języki) w kategorii wybitnych osiągnięć w nauce i technice[163][164]. Honorowe członkostwo British Science Association otrzymał w 2007[165], Royal Academy of Engineering(inne języki) – w 2023[166], a Science Museum Group – w 2024[167]. W 2025 Humanists UK uhonorowało go Medalem Dnia Darwina[168].

Otrzymał doktoraty honorowe m.in. The Open University (2015), Uniwersytetu w Yorku (2017), University of Roehampton(inne języki) (2018), Uniwersytetu w St Andrews (2019) i Uniwersytetu w Newcastle (2022)[169][17][170][171][172][173].

Publikacje

Wybrane prace naukowe

  • J.S. Al-Khalili, J.A. Tostevin, Matter Radii of Light Halo Nuclei, „Physical Review Letters” 76 (1996), s. 3903–3906[6]
  • J.S. Al-Khalili, J.A. Tostevin, I.J. Thompson, Radii of halo nuclei from cross section measurements, „Physical Review C” 54 (1996), s. 1843–1852[36]
  • R.C. Johnson, J.S. Al-Khalili, J.A. Tostevin, Elastic Scattering of Halo Nuclei, „Physical Review Letters” 79 (1997), s. 2771–2774[38]
  • J. Al-Khalili, F. Nunes, Reaction models to probe the structure of light exotic nuclei, „Journal of Physics G” 29 (2003), s. R89–R132[37]
  • J. McFadden, J. Al-Khalili, The origins of quantum biology, „Proceedings of the Royal Society A” 474 (2018), 20180674[174]

Wykaz książek

Książki Jima Al-Khaliliego[c][175]
Rok Wydanie oryginalne Uwagi Wydanie polskie
1999 Black Holes, Wormholes and Time Machines, Institute of Physics Publishing 1999, ISBN 0-7503-0560-6 – –
2001 Nucleus: A Trip into the Heart of Matter, Johns Hopkins University Press 2001, ISBN 0-8018-6860-2 z Rayem Mackintoshem, Björnem Jonsonem i Teresą Peñą –
2003 Quantum: A Guide for the Perplexed, Weidenfeld & Nicolson 2003, ISBN 0-297-84305-2 – Kwanty. Przewodnik dla zdezorientowanych, przeł. Urszula i Mariusz Seweryńscy, Prószyński Media, Warszawa 2015, ISBN 978-83-8069-159-9
2010 Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science, Allen Lane 2010, ISBN 1-84614-161-3 wyd. amerykańskie jako The House of Wisdom, Penguin Press 2011, ISBN 978-1-59420-279-7; wyd. arabskie Bejrut 2013, ISBN 978-9953-88-738-8[3] –
2012 Paradox: The Nine Greatest Enigmas in Science, Bantam Press, Londyn 2012, ISBN 978-0-593-06929-5[116] wyd. amerykańskie jako Paradox: The Nine Greatest Enigmas in Physics, Broadway 2012, ISBN 978-0-307-98679-5[176] Paradoks. Dziewięć największych zagadek fizyki, przeł. Julia Szajkowska, Prószyński Media, Warszawa 2014, ISBN 978-83-7961-018-1
2014 Life on the Edge: The Coming of Age of Quantum Biology, Bantam Press 2014, ISBN 978-0-593-06931-8 z Johnjoe McFaddenem Życie na krawędzi. Era kwantowej biologii, przeł. Tomasz Krzysztoń, Prószyński Media, Warszawa 2016, ISBN 978-83-8069-326-5
2016 Aliens: Science Asks: Is There Anyone Out There?, Profile Books, Londyn 2016[2] redakcja; wyd. amerykańskie Picador 2017, ISBN 978-1-250-10963-7 –
2017 Quantum Mechanics (2017) seria Ladybird Expert –
2017 Halo Nuclei, Morgan & Claypool 2017, ISBN 978-1-68174-581-7 monografia akademicka –
2017 What’s Next? (2017) redakcja; wyd. amerykańskie jako What the Future Looks Like, The Experiment 2018, ISBN 978-1-61519-470-4 –
2019 Gravity (2019) seria Ladybird Expert –
2019 Sunfall, Bantam Press 2019, ISBN 978-0-593-07742-9 powieść –
2020 The World According to Physics, Princeton University Press 2020, ISBN 978-0-691-18230-8 – Świat według fizyki, przeł. Tomasz Lanczewski, Zysk i S-ka, Poznań 2022, ISBN 978-83-8202-505-7
2022 The Joy of Science, Princeton University Press 2022, ISBN 978-0-691-21157-2 – Radość nauki, przeł. Tomasz Bieroń, Zysk i S-ka, Poznań 2024, ISBN 978-83-8202-929-1
2026 On Time: The Physics That Makes the Universe Tick, Princeton University Press zapowiedziana na 1 września 2026 –

Uwagi

  1. ↑ Źródła podają rozbieżnie, czy wyjazd nastąpił dwa tygodnie przed objęciem prezydentury przez Saddama Husajna, czy dwa tygodnie po nim; obie wersje pochodzą z wypowiedzi samego Al-Khaliliego.
  2. ↑ Institute of Physics wymienia jako promotorów rozprawy Ronalda C. Johnsona i Jeffreya Tostevina.
  3. ↑ Dane wydań oryginalnych za katalogiem K10plus. Przy pozycjach, których katalog nie notuje, podano sam tytuł i rok.

Przypisy

  1. ↑ a b c The London Gazette, nr 63377, suplement, s. B9 [online], 12 czerwca 2021 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-01] (ang.).
  2. ↑ a b c d e Al-Khalili, Jim, [w:] The Encyclopedia of Science Fiction [online] [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-01-16] (ang.).
  3. ↑ a b Ǧīm al-Ḫalīlī (جيم الخليلي), ar-Rūwād: al-ʿaṣr aḏ-ḏahabī li-l-ʿulūm al-ʿarabīya (الرواد: العصر الذهبي للعلوم العربية), Bejrut: Šarikat al-Maṭbūʿāt li-t-Tauzīʿ wa-'n-Našr, 2013, ISBN 978-9953-88-738-8 (arab.).
  4. ↑ a b c d e f g h i j k l m n Jim Al-Khalili, Curriculum vitae (plik MHTML), październik 2004 [zarchiwizowane 2004-11-29] (ang.).
  5. ↑ a b Exotic Nuclei Far from the Stability Line, [w:] Kouichi Hagino, Isao Tanihata, Hiroyuki Sagawa, 100 Years of Subatomic Physics, World Scientific, 2013, DOI: 10.1142/9789814425810_0009 (ang.).
  6. ↑ a b c J.S. Al-Khalili, J.A. Tostevin, Matter Radii of Light Halo Nuclei, „Physical Review Letters”, 76, 1996, s. 3903–3906, DOI: 10.1103/PhysRevLett.76.3903 (ang.).
  7. ↑ a b Professor Jim Al-Khalili, Humanists UK [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-12] (ang.).
  8. ↑ a b c The London Gazette, nr 58729, suplement nr 1, s. B9 [online], 14 czerwca 2008 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-20] (ang.).
  9. ↑ a b c Professor Jim Al-Khalili CBE HonFREng FRS, Royal Society [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-03-17] (ang.).
  10. ↑ a b c d e f g h i Facing the future: an interview with Jim Al-Khalili, „New Humanist”, marzec 2013 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-07] (ang.).
  11. ↑ a b c d Jim Al-Khalili: The Iraqi-British physicist bringing science to the masses, „Arab News”, 2018 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-10] (ang.).
  12. ↑ a b c d e Scientist, broadcaster and Southsea resident Professor Jim Al-Khalili supports Portsmouth’s City of Culture bid, „Star & Crescent”, 14 grudnia 2025 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-09] (ang.).
  13. ↑ a b c d e Q&A with Jim Al-Khalili, „Times Higher Education” [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-09] (ang.).
  14. ↑ Q&A with Jim Al-Khalili, „Physics World” [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  15. ↑ a b The Life Scientific: Jim Al-Khalili, BBC Radio 4, 5 lutego 2019 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-06-19] (ang.).
  16. ↑ Richard Webb, „Everyone should be able to see why science is so joyful”, „New Scientist”, 26 marca 2022 (ang.).
  17. ↑ a b c J.S. Fitzgerald, Jim Al-Khalili: DSc – cytacja Public Oratora, Newcastle University, 12 lipca 2022 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-20] (ang.).
  18. ↑ Creative futures: Jim Al-Khalili, Royal Society [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-10] (ang.).
  19. ↑ a b c Jim Al-Khalili, A short biography, University of Surrey [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2004-12-08] (ang.).
  20. ↑ a b Welcome to Jim Al-Khalili, Daphne Jackson Trust, grudzień 2024 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-12] (ang.).
  21. ↑ Interview: Jim Al-Khalili, „Engineering & Technology”, czerwiec 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-06] (ang.).
  22. ↑ Jim Al-Khalili, Mathematics Genealogy Project [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-12-22] (ang.).
  23. ↑ a b Professor Jim Al-Khalili – Honorary Fellow, Institute of Physics [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-20] (ang.).
  24. ↑ a b Jim Al-Khalili, Academic [online] [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-04] (ang.).
  25. ↑ a b Jim Al-Khalili – Nuclear Physics Group, University of Surrey, 20 stycznia 1997 [zarchiwizowane 1998-01-10] (ang.).
  26. ↑ a b c Profil pracowniczy – Centre for Nuclear and Radiation Physics, University of Surrey, 11 maja 2003 [zarchiwizowane 2003-05-17] (ang.).
  27. ↑ a b c d e f g Professor Jim Al-Khalili, University of Surrey [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-09] (ang.).
  28. ↑ a b EP/E00234X/1: Towards a more scientifically literate public in the 21st century, UK Research and Innovation, Gateway to Research, 2006 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  29. ↑ a b EP/G062439/1: Embedding Science in Popular Culture, UK Research and Innovation, Gateway to Research, 2009 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  30. ↑ US$3m grant to the University of Surrey for research into the nature of time and life itself, University of Surrey, 17 lipca 2021 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-09] (ang.).
  31. ↑ Professor Jim Al-Khalili (archiwalna wersja strony pracowniczej), University of Surrey, 3 grudnia 2024 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-12-03] (ang.).
  32. ↑ Matthew Freed i inni, The effect of permanent dipoles on dark states in molecular dimers, „New Journal of Physics”, 27 (12), 2025, s. 124515, DOI: 10.1088/1367-2630/ae2a61 (ang.).
  33. ↑ Jim’s Life Scientific, Southsea Lifestyle [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-19] (ang.).
  34. ↑ Biografia – Jim Al-Khalili, National Iraqi Scientific Association [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-06] (ang.).
  35. ↑ a b c Jim Al-Khalili, Halo Nuclei, Morgan & Claypool Publishers, 2017, DOI: 10.1088/978-1-6817-4581-7, ISBN 978-1-6817-4580-0 (ang.).
  36. ↑ a b J.S. Al-Khalili, J.A. Tostevin, I.J. Thompson, Radii of halo nuclei from cross section measurements, „Physical Review C”, 54, 1996, s. 1843–1852, DOI: 10.1103/PhysRevC.54.1843 (ang.).
  37. ↑ a b Jim Al-Khalili, Filomena Nunes, Reaction models to probe the structure of light exotic nuclei, „Journal of Physics G”, 29, 2003, R89–R132, DOI: 10.1088/0954-3899/29/11/R01 (ang.).
  38. ↑ a b R.C. Johnson, J.S. Al-Khalili, J.A. Tostevin, Elastic Scattering of Halo Nuclei, „Physical Review Letters”, 79, 1997, s. 2771–2774, DOI: 10.1103/PhysRevLett.79.2771 (ang.).
  39. ↑ Steven C. Pieper, Robert B. Wiringa, Quantum Monte Carlo calculations of light nuclei, „Annual Review of Nuclear and Particle Science”, 51, 2001, s. 53–90, DOI: 10.1146/annurev.nucl.51.101701.132506 (ang.).
  40. ↑ Karsten Riisager, Halos and related structures, „Physica Scripta”, T152, 2013, DOI: 10.1088/0031-8949/2013/t152/014001 (ang.).
  41. ↑ T. Nagahisa, W. Horiuchi, Examination of the 22C radius determination with interaction cross sections, „Physical Review C”, 97, 2018, s. 054614, DOI: 10.1103/PhysRevC.97.054614 (ang.).
  42. ↑ G.D. Alkhazov, Yu. Shabelski, I.S. Novikov, Nuclear Radii of Unstable Nuclei, „International Journal of Modern Physics E”, 20, 2011, s. 583–627, DOI: 10.1142/s0218301311018101 (ang.).
  43. ↑ Jim Al-Khalili, Ernst Roeckl (red.), The Euroschool Lectures on Physics with Exotic Beams, Vol. I, Springer, 2004, DOI: 10.1007/b98790 (ang.).
  44. ↑ Jim Al-Khalili, Ernst Roeckl (red.), The Euroschool Lectures on Physics with Exotic Beams, Vol. II, Springer, 2006, DOI: 10.1007/b11743651 (ang.).
  45. ↑ Jim Al-Khalili, Ernst Roeckl (red.), The Euroschool Lectures on Physics with Exotic Beams, Vol. III, Springer, 2009, DOI: 10.1007/978-3-540-85839-3 (ang.).
  46. ↑ An Introduction to Halo Nuclei, [w:] Jim Al-Khalili, The Euroschool Lectures on Physics with Exotic Beams, Vol. I, Springer, 2004 (Lecture Notes in Physics), s. 77–112, DOI: 10.1007/978-3-540-44490-9_3 (ang.).
  47. ↑ T. Otsuka, A. Gade, O. Sorlin, Evolution of shell structure in exotic nuclei, „Reviews of Modern Physics”, 92, 2020, DOI: 10.1103/RevModPhys.92.015002 (ang.).
  48. ↑ M. Pfützner, M. Karny, L.V. Grigorenko, K. Riisager, Radioactive decays at limits of nuclear stability, „Reviews of Modern Physics”, 84, 2012, s. 567–619, DOI: 10.1103/RevModPhys.84.567 (ang.).
  49. ↑ Al-Khalili, James S. – rekord autorski, INSPIRE-HEP [dostęp 2026-08-15] (ang.).
  50. ↑ Yang Hong Li, Jim Al-Khalili, Paul Stevenson, Quantum simulation approach to implementing nuclear density functional theory via imaginary time evolution, „Physical Review C”, 109 (4), 2024, s. 044322, DOI: 10.1103/PhysRevC.109.044322 (ang.).
  51. ↑ Yang Hong Li, Jim Al-Khalili, Paul Stevenson, Solving coupled non-linear Schrödinger equations via quantum imaginary time evolution, „European Physical Journal Special Topics”, 234, 2025, s. 6323–6341, DOI: 10.1140/epjs/s11734-024-01384-z (ang.).
  52. ↑ Johnjoe McFadden, Jim Al-Khalili, A quantum mechanical model of adaptive mutation, „BioSystems”, 50, 1999, s. 203–211, DOI: 10.1016/S0303-2647(99)00004-0 (ang.).
  53. ↑ World’s first training Centre for Quantum Biology established at the University of Surrey, University of Surrey, 11 stycznia 2018 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-18] (ang.).
  54. ↑ Matthew J. Donald, A review of Johnjoe McFadden’s book „Quantum Evolution”, „arXiv”, 4 stycznia 2001, arXiv:quant-ph/0101019 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-23] (ang.).
  55. ↑ Johnjoe McFadden, Jim Al-Khalili, Comment on Book Review of „Quantum Evolution” by Matthew J. Donald, „arXiv”, 12 października 2001, arXiv:quant-ph/0110083 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-23] (ang.).
  56. ↑ Matthew J. Donald, „Quantum Evolution”: Response to reply to review [online] [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  57. ↑ Vasily Ogryzko, On two quantum approaches to adaptive mutations in bacteria, „NeuroQuantology”, 7 (4), 2009, DOI: 10.14704/nq.2009.7.4.253, arXiv:0805.4316 (ang.).
  58. ↑ Alexander Gheorghiu, Peter V. Coveney, Alya A. Arabi, The influence of base pair tautomerism on single point mutations in aqueous DNA, „Interface Focus”, 10, 2020, DOI: 10.1098/rsfs.2019.0120 (ang.).
  59. ↑ A.D. Godbeer, J.S. Al-Khalili, P.D. Stevenson, Modelling proton tunnelling in the adenine–thymine base pair, „Physical Chemistry Chemical Physics”, 17, 2015, s. 13034–13044, DOI: 10.1039/C5CP00472A (ang.).
  60. ↑ Louie Slocombe, Marco Sacchi, Jim Al-Khalili, An open quantum systems approach to proton tunnelling in DNA, „Communications Physics”, 5, 2022, DOI: 10.1038/s42005-022-00881-8 (ang.).
  61. ↑ Rajendrani Mukhopadhyay, Quantum biology continues to intrigue, „ASBMB Today”, styczeń 2016 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-19] (ang.).
  62. ↑ Adriana Marais i inni, The future of quantum biology, „Journal of the Royal Society Interface”, 15, 2018, DOI: 10.1098/rsif.2018.0640 (ang.).
  63. ↑ Youngchan Kim i inni, Quantum Biology: An Update and Perspective, „Quantum Reports”, 3 (1), 2021, s. 80–126, DOI: 10.3390/quantum3010006 (ang.).
  64. ↑ Jim Al-Khalili, Advances in optics in the medieval Islamic world, „Contemporary Physics”, 56 (2), 2015, s. 109–122, DOI: 10.1080/00107514.2015.1028753 (ang.).
  65. ↑ Jim Al-Khalili, The birth of the electric machines: a commentary on Faraday (1832) „Experimental researches in electricity”, „Philosophical Transactions of the Royal Society A”, 373, 2015, DOI: 10.1098/rsta.2014.0208 (ang.).
  66. ↑ Sapphire Lally, Nicholas Werren, Jim Al-Khalili, Andrea Rocco, Master equation for non-Markovian quantum Brownian motion: The emergence of lateral coherences, „Physical Review A”, 105 (1), 2022, s. 012209, DOI: 10.1103/PhysRevA.105.012209 (ang.).
  67. ↑ Life on the Edge: quantum thermodynamics, quantum biology and the arrow of time, John Templeton Foundation [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-08] (ang.).
  68. ↑ Jim Al-Khalili, Eddy Keming Chen, The decoherent arrow of time and the entanglement past hypothesis, „Foundations of Physics”, 54 (4), 2024, s. 49, DOI: 10.1007/s10701-024-00785-3 (ang.).
  69. ↑ Leah Crane, Quantum „arrow of time” suggests early universe had no entanglement, „New Scientist”, 27 maja 2024 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-15] (ang.).
  70. ↑ a b c Kevin Martin, Physicist Jim Al-Khalili Reveals His Guide to Life, the Universe and Everything, MagellanTV, 30 września 2021 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-23] (ang.).
  71. ↑ Jim Al-Khalili: „If you want just to be educated, read a textbook”, „Times Higher Education” [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-23] (ang.).
  72. ↑ a b Interview: Jim Al-Khalili, „Varsity” [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-18] (ang.).
  73. ↑ a b Atom, BBC Four, 2007 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-17] (ang.).
  74. ↑ a b The Life Scientific, BBC Radio 4 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-09] (ang.).
  75. ↑ The Life Scientific: Paul Nurse, BBC Radio 4, 11 października 2011 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-22] (ang.).
  76. ↑ Susannah Clapp, The Life Scientific; The Listening Service; Witness History – review, „The Observer”, 6 lutego 2021 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-22] (ang.).
  77. ↑ Desert Island Discs: Jim Al-Khalili, BBC Radio 4, 14 lutego 2010 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-28] (ang.).
  78. ↑ a b c d e f g h i j Jim Al-Khalili, BBC [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-12] (ang.).
  79. ↑ Chemistry: A Volatile History, BBC Four, 2010 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-13] (ang.).
  80. ↑ Genius of Britain: The Scientists Who Changed the World, Channel 4, 30 maja 2010 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  81. ↑ Order and Disorder, BBC, 2012 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-20] (ang.).
  82. ↑ Light and Dark, BBC, 2013 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-03] (ang.).
  83. ↑ The Secrets of Quantum Physics, BBC, 2014 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-20] (ang.).
  84. ↑ ‘Science in a Golden Age’ reveals how medieval Islamic thinkers have influenced modern day, Al Jazeera Media Network, 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-20] (ang.).
  85. ↑ Britain’s Nuclear Secrets: Inside Sellafield, BBC Four, 10 sierpnia 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-20] (ang.).
  86. ↑ The Beginning and End of the Universe, BBC, 2016 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-05] (ang.).
  87. ↑ Gravity and Me: The Force That Shapes Our Lives, BBC, 2017 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-30] (ang.).
  88. ↑ The Joy of AI, BBC, 2018 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-23] (ang.).
  89. ↑ Secrets of Size: Atoms to Supergalaxies, BBC Four, 16 maja 2022 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-20] (ang.).
  90. ↑ Secrets of the Brain, BBC Two, 2025 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-01] (ang.).
  91. ↑ Philomena Cunk on Life review – Diane Morgan is absolutely peerless, „The Guardian”, 30 grudnia 2024 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-10] (ang.).
  92. ↑ Julia Raeside, The Secrets of Quantum Physics review, „The Guardian”, 10 grudnia 2014 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-15] (ang.).
  93. ↑ Ryan Henry, Atom, „School Library Journal”, 57 (2), 2011, s. 57 (ang.).
  94. ↑ Paul Docherty, Television: Can we have some more?, „Nature Chemistry”, 2, 2010, s. 701, DOI: 10.1038/nchem.809 (ang.).
  95. ↑ Professor Jim Al-Khalili announced as BSA President-elect, British Science Association, 2018 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-19] (ang.).
  96. ↑ The AI revolution: Jim Al-Khalili’s presidential address, British Science Association, 2018 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-06-19] (ang.).
  97. ↑ Jim Al-Khalili, About [online] [dostęp 2026-08-15] (ang.).
  98. ↑ About us – Commissioners, Royal Commission for the Exhibition of 1851 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-07] (ang.).
  99. ↑ Jean-Philippe Uzan, Black Holes, Wormholes and Time Machines, „European Review”, 8 (2), 2000, s. 274–275, DOI: 10.1017/S1062798700004877 (ang.).
  100. ↑ David Smith, Interview: Physics can fascinate the public, „Physics Education”, 44 (6), 2009, s. 656–658, DOI: 10.1088/0031-9120/44/6/M02 (ang.).
  101. ↑ Frank Wilczek, The third culture, „Nature”, 424, 2003, s. 997–998, DOI: 10.1038/424997a (ang.).
  102. ↑ Marcus Chown, It’s a kind of magic, „New Scientist”, 7 czerwca 2003 (ang.).
  103. ↑ Jan Gordon, Al-Khalili, Jim. Quantum: A Guide for the Perplexed, „Library Journal”, 15 października 2003, s. 93 (ang.).
  104. ↑ Gregory Mone, The pragmatist’s guide to quantum philosophy, „Popular Science”, październik 2003 (ang.).
  105. ↑ a b Chloe Darracott-Cankovic, Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science, „Times Higher Education”, 4 listopada 2010 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-12] (ang.).
  106. ↑ a b George Gheverghese Joseph, Revelations of a golden age, „Physics World”, 15 marca 2011 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  107. ↑ Tim Radford, Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science – review, „The Guardian”, 23 października 2010 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-09-26] (ang.).
  108. ↑ Cynthia Knight, The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient Knowledge and Gave Us the Renaissance, „Library Journal”, 136 (6), 2011, s. 102 (ang.).
  109. ↑ Warwick Prize for Writing shortlist announced, University of Warwick, 30 sierpnia 2013 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-21] (ang.).
  110. ↑ Nahyan Fancy, A Review of „The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient Knowledge and Gave Us the Renaissance”, „History: Reviews of New Books”, 40 (2), 2012, s. 60–61, DOI: 10.1080/03612759.2012.641474 (ang.).
  111. ↑ Moiz Hasan, Pablo Ruiz de Olano, The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient Knowledge and Gave Us the Renaissance, „American Journal of Physics”, 80 (7), 2012, s. 648–649, DOI: 10.1119/1.3693353 (ang.).
  112. ↑ Sanjida O’Connell, Jim Al-Khalili: Islam’s House of Wisdom will rise again, „New Scientist”, 13 stycznia 2010 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  113. ↑ Maths in the Early Islamic World, BBC Radio 4, In Our Time, 16 lutego 2017 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-03-08] (ang.).
  114. ↑ Creating a Myth, [w:] Ekmeleddin İhsanoğlu, The Abbasid House of Wisdom: Between Myth and Reality, Routledge, 2022, s. 14–24, DOI: 10.4324/9781003323679-2 (ang.).
  115. ↑ a b Richard Webb, Head scratchers, „New Scientist”, 14 kwietnia 2012 (ang.).
  116. ↑ a b Michael R. Sprague, Counterintuitive solutions, „Science”, 337 (6092), 2012, s. 293, DOI: 10.1126/science.1224871 (ang.).
  117. ↑ Winton Prize shortlist 2015, Royal Society, 6 sierpnia 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-03-15] (ang.).
  118. ↑ Barbara Kiser, Books in brief, „Nature”, 515, 2014, s. 35, DOI: 10.1038/515035a (ang.).
  119. ↑ Nicola Davis, Life on the Edge review – the weird world of quantum biology, „The Observer”, 14 grudnia 2014 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-19] (ang.).
  120. ↑ Bryce Christensen, Life on the Edge: The Coming of Age of Quantum Biology, „Booklist”, 111 (19/20), 2015, s. 14–16 (ang.).
  121. ↑ Matthew Cobb, Q-biology, or not, „New Scientist”, 224 (2995), 2014, s. 48–49, DOI: 10.1016/S0262-4079(14)62197-7 (ang.).
  122. ↑ Royal Society Science Book Prize shortlist 2020, Royal Society, 22 września 2020 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-12] (ang.).
  123. ↑ Tara Shears, The World According to Physics, by Jim Al-Khalili, „Times Higher Education”, 19 marca 2020 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-21] (ang.).
  124. ↑ Richard Webb, An ode to physics, „New Scientist”, 245 (3275), 2020, s. 31, DOI: 10.1016/S0262-4079(20)30641-2 (ang.).
  125. ↑ Bruce Wollenberg, The world according to physics, „Theology and Science”, 23 (2), 2025, s. 427–428, DOI: 10.1080/14746700.2025.2472132 (ang.).
  126. ↑ Robert P. Crease, Jim Al-Khalili’s simple guide to science, „Physics World”, 17 października 2022 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-06-10] (ang.).
  127. ↑ Gautam Gangopadhyay, The joy of science, „Contemporary Physics”, 64 (3), 2023, s. 247, DOI: 10.1080/00107514.2023.2295019 (ang.).
  128. ↑ Plamena Panayotova, Scientific Values and the Value of Science, „Science & Education”, 34, 2025, s. 635–643, DOI: 10.1007/s11191-023-00461-4 (ang.).
  129. ↑ Elisabeth Ball, The Joy of Science, „AudioFile”, 31 (2), 2022, s. 51 (ang.).
  130. ↑ Aliens: The World’s Leading Scientists on the Search for Extraterrestrial Life, „Publishers Weekly”, 264 (13), 2017, s. 92 (ang.).
  131. ↑ a b Jim Al-Khalili, Books, jimal-khalili.com [dostęp 2026-08-15] (ang.).
  132. ↑ Jim Al-Khalili, Dangerous light, „New Scientist”, 241 (3219), 2019, s. 45, DOI: 10.1016/S0262-4079(19)30384-7 (ang.).
  133. ↑ On Time: The Physics That Makes the Universe Tick, Princeton University Press, 2026 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-21] (ang.).
  134. ↑ Katalog Biblioteki Narodowej – rekordy autorskie Jim Al-Khalili, Biblioteka Narodowa [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (pol.).
  135. ↑ Stanisław Bajtlik, Pytania i paradoksy, „Tygodnik Powszechny” (37), 6 września 2014 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-12] (pol.).
  136. ↑ Sebastian Karkut, Paradoks. Dziewięć największych zagadek fizyki, Mądre Książki, Uniwersytet Jagielloński, 6 października 2014 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-15] (pol.).
  137. ↑ Mirosław Dworniczak, Kwanty wszędzie, „Wiedza i Życie” (6/2016 (978)), 1 czerwca 2016, s. 75 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2021-10-20] (pol.).
  138. ↑ Mirosław Dworniczak, Czy zmierzamy na poziom kwantowy?, „Wiedza i Życie” (7/2016 (979)), 1 lipca 2016, s. 26 (pol.).
  139. ↑ Mirosław Dworniczak, Radość nauki, „Wiedza i Życie” (4/2024 (1072)), 1 kwietnia 2024, s. 78 (pol.).
  140. ↑ Ludwika Tomala, Jak zdezorientować kota Schrödingera, Nauka w Polsce, 10 listopada 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2024-01-01] (pol.).
  141. ↑ Aleksander Krukowski, Kwanty: jak i dlaczego?, Katedra, 8 grudnia 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-11] (pol.).
  142. ↑ „Sekrety fizyki kwantowej” – 7 i 14 maja o godz. 20:00, TVP Nauka, 4 maja 2023 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (pol.).
  143. ↑ W niedzielę „Jima Al-Khalili przewodnik po życiu, Wszechświecie i całej reszcie”, TVP Nauka, marzec 2023 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (pol.).
  144. ↑ „Wszystko i nic” – 26 stycznia i 2 lutego o godz. 20:00, TVP Nauka, 25 stycznia 2024 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (pol.).
  145. ↑ TVP Nauka w Telewizji Orange, Centrum Informacji TVP, luty 2023 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2023-12-24] (pol.).
  146. ↑ a b The atheist: „Science explains the universe – I don’t need God as well”, „Premier Christianity”, 18 listopada 2015 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-06] (ang.).
  147. ↑ a b Helen Lewis, The broad church, „New Statesman”, 141 (5138), 21 grudnia 2012, s. 57 (ang.).
  148. ↑ Jim Al-Khalili named President-elect of British Humanist Association, British Humanist Association, 14 grudnia 2012 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-21] (ang.).
  149. ↑ This week’s New Statesman: After God, „New Statesman”, 21 marca 2013 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-02-13] (ang.).
  150. ↑ a b Tom Peck, Jim Al-Khalili: „I’m a cuddly atheist. I don’t need to tell my mum her faith is stupid”, „The Independent”, 24 grudnia 2012 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-16] (ang.).
  151. ↑ One year until Brexit: 7 big issues that must be solved, „New Scientist”, 29 marca 2018 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  152. ↑ Matthew Sparkes, Physicists warn of „catastrophic” impact from UK science cuts, „New Scientist”, 6 lutego 2026 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  153. ↑ Robert Garisto, Light’s speed limit is safe for now, „New Scientist”, 24 lutego 2012 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  154. ↑ Physicists must get used to the limelight, „New Scientist”, 3 kwietnia 2012 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  155. ↑ Lisa Grossman, Celeste Biever, Was speeding neutrino claim a human error?, „New Scientist”, 23 lutego 2012 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-28] (ang.).
  156. ↑ Distinguished scientists elected as Fellows of the Royal Society 2018, Royal Society, 8 maja 2018 [dostęp 2026-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-16] (ang.).
  157. ↑ Michael Faraday Prize and Lecture, Royal Society [dostęp 2026-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-07] (ang.).
  158. ↑ Wilkins-Bernal-Medawar Medal and Lecture, Royal Society [dostęp 2026-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-28] (ang.).
  159. ↑ William Thomson, Lord Kelvin Medal and Prize recipients, Institute of Physics [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2025-02-12] (ang.).
  160. ↑ Stephen Hawking Medal recognizes Jim Al-Khalili, Hans Zimmer and the documentary film „Particle Fever”, Starmus, 2016 [dostęp 2026-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-22] (ang.).
  161. ↑ Alan Turing Centenary: Legacy of a Code Breaker, University of Edinburgh, Gifford Lectures, 10 maja 2012 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-06] (ang.).
  162. ↑ A history of the IET Kelvin Lectures, Institution of Engineering and Technology [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2023-11-28] (ang.).
  163. ↑ EPSRC, Royal Academy of Engineering announce RISE leaders, „Electronics Weekly”, kwiecień 2014 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-07] (ang.).
  164. ↑ Jim Al-Khalili, The Asian Awards, 2019 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-09] (ang.).
  165. ↑ Our Honorary Fellows, British Science Association [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-25] (ang.).
  166. ↑ Professor Jim Al-Khalili CBE HonFREng FRS, Royal Academy of Engineering, 2023 [dostęp 2026-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-13] (ang.).
  167. ↑ Commissioner Professor Jim Al-Khalili receives a Science Museum Fellowship, Royal Commission for the Exhibition of 1851, 22 maja 2024 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-11] (ang.).
  168. ↑ Jim Al-Khalili receives Darwin Day Medal, Humanists UK, 12 lutego 2025 [dostęp 2026-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-19] (ang.).
  169. ↑ Honorary graduates, Newcastle University [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).
  170. ↑ Honorary graduates 2015, The Open University, 17 października 2015 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-14] (ang.).
  171. ↑ Honorary graduates July 2017, University of York, lipiec 2017 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-12] (ang.).
  172. ↑ Honorary degrees, University of Roehampton [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-21] (ang.).
  173. ↑ Honorary degree: Jim Al-Khalili, University of St Andrews, 27 czerwca 2019 [dostęp 2026-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-14] (ang.).
  174. ↑ Johnjoe McFadden, Jim Al-Khalili, The origins of quantum biology, „Proceedings of the Royal Society A”, 474, 2018, DOI: 10.1098/rspa.2018.0674 (ang.).
  175. ↑ Rekordy bibliograficzne Jim Al-Khalili, K10plus [dostęp 2026-08-15] (niem.).
  176. ↑ Paradox: The Nine Greatest Enigmas in Physics, „Kirkus Reviews”, 1 października 2012 [dostęp 2026-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-15] (ang.).

Linki zewnętrzne

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya