John Haygarth

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

John Haygarth

John Haygarth, rycina Williama Bernarda Cooke’a według obrazu J.H. Bella
Data i miejsce urodzenia	1740 Garsdale
Data i miejsce śmierci	10 czerwca 1827 pod Bath
Zawód, zajęcie	lekarz
Tytuł naukowy	Medicinae Baccalaureus
Alma Mater	St John’s College
Stanowisko	lekarz Chester Infirmary (1767–1798)
Małżeństwo	Sarah Vere Widdens
Multimedia w Wikimedia Commons

John Haygarth (ur. 1740 w Garsdale, zm. 10 czerwca 1827 pod Bath) – angielski lekarz, przez ponad trzydzieści lat związany ze szpitalem w Chesterze. Prześledził drogi zakażenia ospą prawdziwą przypadek po przypadku, na tej podstawie ogłosił zestaw praktycznych zaleceń nazwanych „regułami zapobiegania” i już w 1793 roku przedstawił plan wytępienia choroby z całej Wielkiej Brytanii^[1.1][2.1]. Doprowadził też do utworzenia w szpitalu w Chesterze osobnych oddziałów dla chorych gorączkujących, których takie szpitale dotąd w ogóle nie przyjmowały; rozwiązanie przejęły potem inne brytyjskie szpitale^[3.1][4][5].

Najszerzej znany jest dziś z doświadczenia przeprowadzonego w styczniu 1799 roku w Bath. Aby sprawdzić modne wówczas „ciągadła” Elishy Perkinsa(inne języki) – metalowe pręciki, którymi wodzono po skórze, mające wyciągać chorobę – kazał wystrugać drewniane atrapy pomalowane na kolor metalu i zastosować je u chorych, którzy sądzili, że dostają prawdziwy przyrząd. Atrapy przyniosły ulgę takiej samej liczbie chorych co ciągadła prawdziwe, z czego Haygarth wyprowadził wniosek, że za skutek odpowiada nie przyrząd, lecz wyobraźnia chorego^[6.1][7.1]. Było to jedno z najwcześniejszych zastosowań placebo w celu badawczym^[8.1][3.2].

Haygarth wyszedł w nim o krok dalej niż komisje królewskie, które piętnaście lat wcześniej badały magnetyzm zwierzęcy: tamte pokazały, że objawy pojawiają się bez magnetyzowania, ale nie sprawdziły podrobionego przyrządu^[8.2]. Do pracy komisji odwoływał się zresztą sam Haygarth^[6.2]. Obie te prace znalazły kontynuację: zasady, na których oparto ostateczne wytępienie ospy, wywodzą się wprost od Haygartha, a pozorowany zabieg pozostaje narzędziem badań klinicznych^[1.2][9].

Urodził się w 1740 roku w Garsdale – dolinie rzeki Clough, leżącej wówczas w północno-zachodnim Yorkshire^[10.1]. Rodzina mieszkała w starym gospodarstwie Swarthgill. Nad wejściem zachowały się inicjały jego dziadków, Johna i Isobell Haygarthów, z datą 1712. Ojciec, William Haygarth (1709–1774), ożenił się z Magdalen Metcalfe w 1737 roku. Matka zmarła – prawdopodobnie na gorączkę połogową – wkrótce po urodzeniu jedynego syna. Ojciec ożenił się powtórnie w 1748 roku i przeniósł do pobliskiego domu Badgerdub, gdzie doczekał się jeszcze siedmiorga dzieci. Johna wychowywali najpewniej dziadkowie w rodzinnym gospodarstwie^[10.1][a].

Uczył się w szkole w pobliskim Sedberghu, gdzie opanował języki klasyczne wymagane od kandydatów na lekarzy. Latem 1756 roku matematyki uczył go John Dawson(inne języki), wiejski chirurg i samouk, który w miesiącach letnich przyjmował studentów z Cambridge. Jedenastu jego uczniów zostało z czasem starszymi wranglerami(inne języki), czyli najlepszymi absolwentami matematyki swoich roczników. Haygarth utrzymywał z nim kontakt do końca jego życia, a obliczenia przygotowane przez Dawsona weszły potem do jego własnych publikacji^[10.1][3.3].

Do St John’s College w Cambridge został przyjęty 25 czerwca 1759 roku jako stypendysta fundacji Hepplethwaite’a^[4][10.1]. Po trzech latach przeniósł się do Edynburga, gdzie studiował medycynę w latach 1762–1765 i gdzie duży wpływ wywarł na niego William Cullen, zwłaszcza jego wykłady o gorączkach. Zawarł tam przyjaźnie na całe życie – z Williamem Falconerem(inne języki), Thomasem Percivalem(inne języki) i Wirgińczykiem Arthurem Lee^[10.1][3.1]. Z Lee i Johnem Berkenhoutem(inne języki) wpisał się w 1765 roku na uniwersytet w Lejdzie, określając się jako Garsdala-Anglicus, czyli Anglik z Garsdale; stamtąd pojechali do Paryża, a potem wrócili do Londynu. Ani w Edynburgu, ani w Lejdzie nie przyjął stopnia – wolał uzyskać Medicinae Baccalaureus w Cambridge w 1766 roku^[10.1][4]. Doktorat medycyny otrzymał dopiero w 1794 roku, honorowo, od Uniwersytetu Harvarda^[4].

W 1767 roku został lekarzem szpitala w Chesterze(inne języki), otwartego dziesięć lat wcześniej. Booth przypuszcza, że posadę zawdzięczał znajomości z Falconerami, wpływową rodziną, której głowa piastowała urząd sędziego miejskiego (ang. Recorder)^[3.1]. Pozostał w Chesterze ponad trzydzieści lat i rozwinął rozległą praktykę lekarską – zanotował i sklasyfikował przypadki 10 549 chorych^[3.1].

W 1776 roku ożenił się z Sarah Vere Widdens^[b] i wybudował dom przy Foregate Street, gdzie urodziło się sześcioro ich dzieci: cztery córki w latach 1776–1781 oraz synowie William (1784) i John (1786)^[10.1].

Krąg jego znajomych tworzyli w dużej mierze dysydenci, czyli protestanci spoza Kościoła anglikańskiego. Byli wśród nich Percival, który założył w Manchesterze towarzystwo literacko-filozoficzne(inne języki) i do którego prac Haygarth dorzucał własne przyczynki, oraz James Currie(inne języki) z Liverpoolu. Blisko związał się też z kwakrem Johnem Fothergillem, również absolwentem szkoły w Sedberghu, który przez ostatnich piętnaście lat życia dzierżawił Lea Hall dwadzieścia mil (ok. 32 km) od Chesteru. Tam Haygarth poznał Johna Coakleya Lettsoma(inne języki) i Benjamina Waterhouse’a(inne języki)^[10.2][3.1].

Od 1774 roku ogłaszał coroczne zestawienia śmiertelności w Chesterze^[11][12], a pierwsze właściwe badanie poświęcił „mieszkańcom, rocznym urodzeniom i zgonom w związku ze zdrowotnością położenia” miasta. Wynikało z niego, że Chester jest na ogół zdrowy, ale że wśród ubogich, żyjących w ciasnocie i złych warunkach higienicznych, panuje wysoka śmiertelność z powodu gorączek. Pracę odczytano w Royal Society w 1777 roku, a rok później ogłoszono w „Philosophical Transactions”^[10.3]. Członkiem Royal Society został wybrany 8 lutego 1781 roku, a jego kandydaturę popierał między innymi William Heberden(inne języki)^{[c][13][10.3]}. Był też członkiem Royal Society of Edinburgh(inne języki) – na kartach tytułowych swoich druków wymieniał członkostwo w Royal Society w Londynie i w Edynburgu^[14][6][d]. W 1789 roku został członkiem zagranicznym Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk^[15].

W 1798 roku Haygarth zakończył praktykę w Chesterze i przeniósł się do Bath, gdzie zamieszkał pod numerem 15 przy Royal Crescent. Kilka minut drogi stamtąd, przy Circus, mieszkał Falconer, który przeniósł się do Bath w 1770 roku za radą Fothergilla; to zapewne Falconer skłonił Haygartha do przeprowadzki^[10.4][3.1]. Lata emerytury zamierzał poświęcić na opracowanie zgromadzonych w Chesterze zapisków^[3.4].

Choć nie praktykował już czynnie, na bieżąco śledził piśmiennictwo medyczne. Włączył się w spór toczący się w Filadelfii o to, czy żółta gorączka jest do Stanów Zjednoczonych zawlekana, czy też ma źródło miejscowe, i dowodził, że wobec „amerykańskiej zarazy” należy zastosować te same metody, które sprawdziły się u niego przeciw gorączkom zakaźnym w Anglii. Booth uznaje to stanowisko za błędne i widzi w nim przykład rozciągania jednej reguły na wszystkie przypadki^[10.5]. Currie, umierający na gruźlicę, przyjeżdżał do córki mieszkającej w Bath i do śmierci w 1805 roku bywał na cotygodniowych spotkaniach w domu Haygartha^[10.5].

W 1819 roku, po śmierci żony, przeniósł się do Lambridge House przy drodze wylotowej z Bath na Londyn. Zmarł tam 10 czerwca 1827 roku w wieku 87 lat i został pochowany przy kościele w Swainswick^{[4][5][13][3.5]}. Na ścianie nawy umieszczono tablicę, według której „może być pamiętany jako LEKARZ, który przysłużył się nauce medycznej swoimi pismami”, a jako „FILOZOF znany jest z tego, że powiększył zasób dobrze poświadczonych faktów o wpływie umysłu na ciało”^[3.6]. W wieku 82 lat posłał swój portret krewnym w Garsdale, a potomkowie przekazali go potem szpitalowi w Chesterze, w którym przepracował ponad trzydzieści lat^[3.5].

Haygarth postanowił ustalić, jak dokładnie ludzie zarażają się ospą i jak ją przenoszą. W tym celu prześledził i obserwował każdy przypadek ospy w Chesterze z osobna – Boylston określa to jako wynalezienie śledzenia kontaktów(inne języki) (ang. contact tracing)^[1.2]. Zaskoczyło go przy tym, że wielu doświadczonych lekarzy wierzyło, jakoby ospa mogła się przenosić powietrzem na dużą odległość. Jeden ze znajomych twierdził, że zna przypadki przeniesienia na trzydzieści mil (ok. 48 km). Gdyby tak było, izolowanie chorych nie mogłoby działać^[1.2].

Potwierdził, że gorączka po wariolizacji – celowym zakażeniu zdrowego człowieka materią z krost, mającym wywołać łagodniejszą postać choroby i uodpornić na nią – pojawia się po ośmiu–dziewięciu dniach, a w zakażeniu naturalnym po około jedenastu dniach. W rodzinach, gdzie wiadomo było, które dziecko zachorowało pierwsze, kolejne przypadki występowały zwykle po jedenastu do osiemnastu dniach, a niekiedy dopiero po trzech tygodniach. Ustalił też, że od zakażenia dziecka do chwili, gdy samo staje się zakaźne, upływa około sześciu dni. Znajomość tych okresów wylęgania pozwalała mu przeanalizować wszystkie kontakty chorego z okresu, w którym musiał się zarazić^[1.3]. Przy okazji stwierdził, że ospa odpowiada za około jedną trzecią wszystkich zgonów dzieci w Chesterze^[1.2].

Argument wzmocnił rachunkiem: gdyby jedna osoba na dwadzieścia była z natury odporna, to szansa, że odporne są dwie naraz, wynosi 1 do 400, a że trzy – 1 do 8000. Skoro więc w zakażonym domu nikt poza chorym nie zapadał na ospę, było wysoce nieprawdopodobne, by wszyscy domownicy byli z natury odporni. Znacznie prawdopodobniej po prostu nie zetknęli się z chorobą. Obliczenia dał do sprawdzenia zaprzyjaźnionym matematykom, którzy potwierdzili je z drobnymi poprawkami^[1.4].

Doszedł do wniosku, że ospa przenosi się wyłącznie przez bliski kontakt osobisty albo przez zetknięcie z odzieżą, strupami i wydzielinami chorego, i że „jad ospowy” szybko rozprasza się w powietrzu – do zakażenia dochodzi tylko z odległości mniejszej niż około osiemnastu cali (ok. 46 cm). Oparł to między innymi na przypadku czworga rodzeństwa, które minęło w wąskim przejściu niemowlę pokryte świeżymi krostami: najstarsza dziewczynka zapamiętała, że wszyscy przeszli w odległości około osiemnastu cali (ok. 46 cm), ale jeden z braci zawrócił, by przyjrzeć się z bliska, choć dziecka nie dotknął. Dziesięć dni później zachorował, a po dwóch tygodniach zaraził rodzeństwo, co dowodziło, że wszyscy byli podatni^[1.5]. Lekarzom radził, by odwiedzając chorego na ospę, nie siadali, aby nie skazić ubrania^[1.5].

Niezależnego potwierdzenia dostarczyły doświadczenia doktora O’Ryana w Lyonie: na godzinę sadzał dzieci, które nie chorowały na ospę, wokół stołu z położoną na nim watą nasączoną ropą ospową, w odległości około osiemnastu cali od niej. Żadne z nich nie zachorowało. O’Ryan wpadł na te doświadczenia, jak się zdaje, zanim poznał przypuszczenia Haygartha, który uznał je za mile widziane potwierdzenie^[1.6].

Wyciągnął stąd wniosek przeciwny panującej doktrynie. Od czasów Sydenhama powszechnie sądzono, że rozprzestrzenianie się ospy wymaga szczególnego stanu powietrza. Haygarth wyliczył autorów podtrzymujących ten pogląd i zauważył, że nikt nie próbował owej „ukrytej właściwości” ani wyjaśnić, ani tym bardziej usunąć. Dopóki taka opinia panuje – pisał – nikt nie może mieć nadziei na powstrzymanie choroby inaczej niż modlitwą^[2.2].

Haygarth ujął wnioski w krótki zbiór zaleceń, poprzedzony zdaniem, że ludzie „nie podlegają ospie z konieczności; zawsze łapie się ją przez zakażenie od chorego” i że można jej uniknąć, przestrzegając czterech reguł^[2.3]:

1. nikt, kto nie przechorował ospy, nie ma prawa wejść do zakażonego domu, a odwiedzający nie powinien dotykać niczego zakaźnego ani na tym siadać;
2. chory, u którego wystąpiły już krosty, nie może wychodzić na ulicę ani w inne uczęszczane miejsce, a do izby chorego trzeba stale wpuszczać świeże powietrze drzwiami i oknami;
3. konieczna jest najwyższa czystość – ani osoby, ani zwierzęta, ani rzeczy, które zetknęły się z wydzielinami chorego (odzież, jedzenie, sprzęty, pieniądze, lekarstwa, pies czy kot), nie mogą opuścić domu, zanim nie zostaną umyte, wyprane albo wywietrzone, a bielizny nie wolno chować do szuflad ani skrzyń, tylko od razu wrzucać do wody;
4. chory nie może zbliżać się do osób podatnych, dopóki nie odpadnie każdy strup i dopóki nie zostaną wymyte jego twarz, włosy i ręce oraz wszystkie przedmioty i podłoga izby^[2.4][1.5].

Sam zaznaczał, że niektóre z reguł nie są bezwzględnie niezbędne, ale w praktyce trudno którąkolwiek bezpiecznie pominąć^[2.5].

Reguły sformułował na długo przed ich ogłoszeniem drukiem. W 1778 roku doprowadził do powołania w Chesterze towarzystwa dobroczynnego pod nazwą A Society for Promoting General Inoculation at Stated Periods and Preventing Natural Smallpox in Chester^[10.3] i w tym samym roku poddał reguły próbie podczas epidemii. Dwadzieścia rodzin zgodziło się ich przestrzegać, a towarzystwo oferowało dziesięć szylingów nagrody za pełne zastosowanie się do wszystkich – zachęta była konieczna, bo rodzice musieli zostać w domu przy chorym dziecku i tracili zarobek. Podpisywano umowę, a wyznaczony inspektor odwiedzał każdy zakażony dom codziennie, a nagrodę wypłacano dopiero po wygaśnięciu choroby i podpisaniu przez niego zaświadczenia^[1.7].

Czternaście rodzin zastosowało się w pełni, sześć uchybiło regułom – jedna nie rozpoznała ospy u dziecka, dopóki krosty nie wystąpiły w pełni, w innej chore dziecko podało koledze przez okno cukierek, który samo ssało. W żadnym z domów przestrzegających reguł zakażenie nie wyszło poza rodzinę, a tam, gdzie doszło do zakażeń wtórnych, Haygarth potrafił wskazać uchybienie. Nagrodę otrzymało dwanaście rodzin, a dwóm, na tyle zamożnym, że nie potrzebowały rekompensaty, podziękowano^[1.4].

Zachęcał go do rozwinięcia tego pomysłu Waterhouse, który odwiedził go w 1778 roku i opisał praktykę Rhode Island, gdzie chorych wywożono na wyspę kwarantannową, a jeśli chorego nie dało się przewieźć, zabijano deskami wyloty całej ulicy. Haygarth uznał te środki za zbyt surowe jak na Anglię i wykazywał, że jego własne reguły są równie skuteczne: gdy je stosowano, śmiertelność spadała o około 75%, a gdyby przestrzegano ich stale, spadłaby o 97%^[1.7].

Za samo poddanie dziecka wariolizacji towarzystwo płaciło rodzicom pięć szylingów za pierwsze dziecko, trzy za drugie i po jednym za każde następne. Lekarze Chesteru zgodnie odrzucili przewidziane dla wykonującego zabieg pięć szylingów i wariolizowali bezpłatnie^[1.8].

W praktyce jednak system zawodził. Gdy przypadków było zbyt wiele, inspektor nie nadążał i przepisy trzeba było zawiesić. Jedną z takich epidemii wywołało przybycie do Chesteru pułku pozbawionego oficerów – nie miał więc kto utrzymać żołnierzy w koszarach. Wielu ubogich nie wiedziało o nagrodzie albo zniechęcało ich to, że wypłacano ją dopiero po całkowitym wygaśnięciu choroby w rodzinie, co trwało tygodniami; inspektor bywał opieszały i zjawiał się, gdy na przestrzeganie reguł było już za późno. Masowej wariolizacji nie udało się w Chesterze wprowadzić, a w 1785 roku towarzystwo, zagrożone bankructwem, zniosło nagrodę za poddanie się zabiegowi^[1.7]. Same reguły zapobiegania przyjęto natomiast w innych miastach północy – w Leeds, Newcastle upon Tyne i Carlisle – gdzie starannie stosowane obniżyły śmiertelność z powodu ospy o około połowę^[1.8].

Doświadczenie chesterskie doprowadziło Haygartha do wniosku, że wariolizacja bywa bronią obosieczną: gdy zamożni poddali wariolizacji już siebie i najbliższe otoczenie, tracili powód, by finansować zabieg dla ubogich – a poddając się zabiegowi bez zapewnienia go innym, czynili samą praktykę niebezpieczną dla otoczenia i ubodzy byli narażeni bardziej niż wcześniej. Dawał do zrozumienia, że dobrze byłoby zakazać wariolizacji poza akcjami obejmującymi całą ludność^[1.8].

Pomysł wytępienia ospy z Wielkiej Brytanii Haygarth przedstawił Johnowi Fothergillowi już w 1778 roku i odbył z nim na ten temat kilka rozmów^[2.6]. Z publikacją – jak sam pisał – zwlekał dwanaście lat^[e], świadom, że „wielkie nowinki są zwykle niepopularne”, a propozycję sprzeczną z zakorzenionymi uprzedzeniami ludzie o ustalonej pozycji zwykli traktować z drwiną^[2.7]. Dwutomowy A Sketch of a Plan to Exterminate the Casual Small-Pox from Great Britain, dedykowany królowi Jerzemu III, ukazał się w 1793 roku. Drugi tom wypełnia korespondencja z lekarzami i uczonymi z innych miast oraz z magistratem Genewy^[2][16].

Plan przewidywał sieć inspektorów zdrowia publicznego, którzy – tak jak jego wysłannicy w Chesterze – wyszukiwaliby przypadki ospy i pilnowali przestrzegania reguł zapobiegania, czyli w istocie ścisłej kwarantanny. Za złamanie przepisów mogliby nakładać grzywnę od 10 do 50 funtów, z której połowa przypadałaby donoszącemu, a połowa pokrywała koszty systemu. Kraj miał być podzielony na 500 okręgów zdrowotnych, każdy z własnym inspektorem, z jednym lekarzem nadzorującym na dziesięć okręgów, a całością miało kierować pięciu komisarzy mianowanych przez króla i urzędujących w Londynie. Boylston zauważa, że w zarysie była to ogólna metoda wykrywania i kontrolowania dowolnej choroby zakaźnej i że coś podobnego stało się z czasem podstawą ustaw o zdrowiu publicznym^[1.6].

Kosztów Haygarth nie potrafił wyliczyć dokładnie, ale dowodził, że będą znacznie niższe niż koszt samej ospy: liczył 38 tysięcy zgonów i 190 tysięcy zachorowań rocznie, co miało kosztować ogół 394 500 funtów na opiekę dobroczynną, nie licząc utrzymywania wdów i sierot po zmarłych^[1.6].

Planu nie wprowadzono. Wymagał ustawy i pieniędzy państwowych, a opinia publiczna uznała, że system narusza swobody i sprowadza się do rządowej inwigilacji – Haygarth tłumaczył, że inspektor ma być raczej nauczycielem, uczącym ubogich, jak nie zatruwać sąsiadów, ale projekt poparcia nie uzyskał^[1.6]. Currie pisał mu z Liverpoolu, że pomysł jest zbyt utopijny^[10.3], a w 1798 roku sprawę przesądziło ogłoszenie przez Edwarda Jennera szczepienia krowianką^[3.7].

Równolegle z pracami nad ospą Haygarth przekonał kolegów ze szpitala w Chesterze, by wydzielić osobne sale dla chorych gorączkujących, których do tej pory w ogóle nie przyjmowano do szpitali ogólnych^[10.3][3.1]. Plan wprowadzono w życie w 1783 roku podczas epidemii w mieście, której postęp w ten sposób zahamowano^[5]. Sale okazały się od razu skuteczne: szerzenie się gorączek wewnątrz szpitala ustało, a choroba nie rozprzestrzeniła się też na inne oddziały^[10.3]. Doświadczenie chesterskie stało się wzorem dla szpitali gorączkowych w Manchesterze, Liverpoolu, a później w Londynie^[10.3]. Rejestr absolwentów Cambridge odnotowuje, że Haygarth jest „najbardziej znany z tego, iż pierwszy zalecał osobne sale gorączkowe”, a rozwiązanie to przyjęto potem powszechnie^[4].

Zebrane w Chesterze doświadczenia wyłożył w ogłoszonym w Bath w 1801 roku liście do Percivala o zapobieganiu gorączkom zakaźnym, odczytanym wcześniej w towarzystwie literacko-filozoficznym w Bath; kładł w nim nacisk na te same reguły zapobiegania^[10.5][5]. Lettsom pisał wtedy z Londynu, że sprawom tym „nie poświęcano dotąd należytej uwagi”, dopóki jego „uczony i ludzki przyjaciel, dawniej z Chesteru, obecnie z Bath, nie zaproponował planu i nie wprowadził go w życie w mieście Chester”^[10.5].

Ciągadła wymyślił amerykański lekarz Elisha Perkins (1741–1799) z Connecticut. Zauważył, że mięsień kurczy się nieraz nagle, gdy podczas operacji dotknie go metalowe narzędzie, i że ból zęba ustępuje niekiedy po przyłożeniu lancetu; doświadczenia Luigiego Galvaniego, ogłoszone w 1791 roku, utwierdziły go w przekonaniu, że metale mogą działać leczniczo^[3.8]. Około 1795 roku wykonał więc dwa metalowe pręciki długości około czterech cali (ok. 10 cm) – jeden półokrągły i zakończony ostrzem, drugi płaski, z wytłoczonym napisem Perkins Patent Tractors – sprzedawane w czerwonym futerale z safianu, cienkiej barwionej skóry koziej. Skład stopów trzymano w tajemnicy – jedno ciągadło miało być z miedzi, cynku i odrobiny złota, drugie z żelaza, srebra i platyny. Używano ich, przykładając do chorego miejsca i przeciągając po skórze na pewną odległość, czasem tak mocno, by zaczerwienić skórę^[3.9].

Perkins opatentował przyrząd w 1796 roku^[7.2] i odniósł w Stanach Zjednoczonych wielki sukces, sprzedając ciągadła po pięć gwinei za parę przy koszcie wytworzenia rzędu szylinga^[3.4] – zestaw kupił między innymi George Washington, a John Marshall, późniejszy prezes Sądu Najwyższego, stwierdził, że skutków nie da się łatwo przypisać wyobraźni. Connecticut Medical Society, które zakazywało stosowania środków tajnych, wykluczyło go natomiast ze swego grona w maju 1796 roku. Perkins zmarł w Nowym Jorku 6 września 1799 roku na żółtą gorączkę, którą przyjechał leczyć^[3.10].

Interes przejął jego syn Benjamin Douglas Perkins (1774–1810), który w 1798 roku przeniósł się do Londynu, opatentował przyrząd w Wielkiej Brytanii i ogłosił książkę pełną świadectw lekarzy, pacjentów, duchownych i arystokratów. Moda rozprzestrzeniła się z Londynu na inne miasta Europy^[3.10][7.3]. W Bath ciągadła promował chirurg Charles Cunningham Langworthy, agent Perkinsa, który w 1798 roku wydał w ich obronie osobną książkę^[3.4].

Haygarth i Falconer podeszli do ciągadeł sceptycznie i postanowili poddać je próbie. Zamiar Haygarth wyłożył w liście do Falconera^[6.3]:

Falconer, lekarz szpitala wód mineralnych(inne języki) w Bath, zgodził się przeprowadzić próbę na swoich chorych. Wystrugano dwa drewniane ciągadła o kształcie zbliżonym do metalowych i pomalowano je tak, by naśladowały ich barwę. Wybrano pięcioro chorych na przewlekły reumatyzm – stawu skokowego, kolana, nadgarstka i biodra; wszystkie zajęte stawy poza jednym były obrzmiałe, a dolegliwości trwały od kilku miesięcy^[6.4].

Atrap użyto 7 stycznia 1799 roku. Czworo z pięciorga chorych zapewniło, że ból zelżał, a troje – że pierwsze zastosowanie przyniosło im znaczną poprawę. Jeden poczuł ciepło w kolanie i pokazywał z zadowoleniem, że chodzi znacznie lepiej; drugiemu ulżyło na dziewięć godzin, aż do położenia się spać; trzeci przez dwie godziny czuł mrowienie. Drewniane ciągadła przeciągano po skórze, dotykając jej najlżej, jak się dało. „Taka jest cudowna siła Wyobraźni!” – zanotował Haygarth^[6.5]. Nazajutrz, 8 stycznia, w dokładnie taki sam sposób zastosowano prawdziwe metalowe ciągadła Perkinsa i uzyskano podobne skutki: tej samej czwórce w pewnej mierze ulżyło, ale nie bardziej niż poprzedniego dnia. Piątej chorej nie pomogło ani pierwsze zastosowanie, ani drugie – jak Haygarth zaznaczył, nie nadawała się ona do doświadczenia, bo nie odczuwała bólu, a jedynie sztywność stawu skokowego^[6.6][7.5]. Próbę obserwowali przez oba dni Falconer, chirurg szpitala Nicholls, aptekarz szpitala Farnell i sam Haygarth, a drugiego dnia także drugi chirurg, Phillott^[6.5].

Haygarth podkreślał, że powtarzający doświadczenie powinni zadbać o odpowiednią oprawę: zabieg trzeba wykonywać „z należytą powagą”, a w jego trakcie opowiadać o cudownych wyleczeniach przypisywanych środkowi. Bez tych „nieodzownych pomocy” próby nie wypadną równie pomyślnie, cały skutek zależy bowiem od wrażenia, jakie da się wywrzeć na wyobraźni chorego^[6.2][7.6]. Zwracał też uwagę na to, czego dowodzi sama metoda: gdyby doświadczenie przeprowadzono wyłącznie metalowymi ciągadłami, „mogłyby one, i najpewniej by to uczyniły, zwieść nawet obserwatorów medycznych”^[6.2]. Deklarował przy tym, że gdyby udało mu się uzyskać przekonujące dowody rzeczywistej skuteczności ciągadeł, z równą szczerością i znacznie większym zadowoleniem zaświadczyłby na ich korzyść^[6.7]. List zamykający sprawozdanie datował na 24 stycznia 1799 roku^[6.7].

Możliwy zarzut, że posłużył się pozorowanym zabiegiem bez wiedzy chorych, zbył krótko. Nie chciał – jak pisał – obrażać zdrowego rozsądku czytelnika przypuszczeniem, że wymagać można usprawiedliwienia dla „bardzo niewinnego wybiegu”. Wybieg polegał na wzbudzeniu w chorym otuchy i lekkim dotknięciu skóry kawałkiem drewna, żeby spełnić tak ważną powinność zawodową, jak odróżnienie prawdziwych środków od fałszywych^[6.8][7.6].

Jak relacjonował, część przyjaciół radziła mu ogłosić wyniki natychmiast, on jednak – chcąc zebrać dalsze i bardziej rozstrzygające obserwacje – najpierw rozesłał sprawozdanie wraz z parą drewnianych ciągadeł do sir Williama Watsona w Londynie i doktora Moncrieffe’a w Bristolu, prosząc o powtórzenie doświadczenia^[6.7]. Odpowiedział mu Richard Smith ze szpitala w Bristolu(inne języki), który przebadał dziesięcioro chorych, posługując się kolejno ciągadłami ołowianymi, drewnianymi, dwoma zwykłymi gwoździami zamaskowanymi lakiem do pieczętowania, a także kawałkami kości, rysikami do łupku i pomalowanymi fajkami – za każdym razem z podobnym powodzeniem. Aby nadać doświadczeniu pozory powagi, jeden z asystentów trzymał w ręku stoper, a drugi zapisywał skutki; Smith przyznawał, że musiał „odgrywać rolę nekromanty”, kreśląc końcami ciągadeł koła, kwadraty i trójkąty oraz rozprawiając przy tym o odkryciach Franklina i Galvaniego^[6.9][7.7]. Zaznaczał, że przytoczone przypadki nie zostały dobrane pod tezę – są to pierwsze zapisane w księdze – i uczciwie podał także dwa, w których atrapy nie przyniosły poprawy^[6.10][7.8]. Prawdziwych ciągadeł, pożyczonych mu przez Thomasa Beddoesa(inne języki), nie użył ani razu^[6.11][7.9].

Podobne wyniki uzyskali Robert John Thornton(inne języki) w Londynie, który chorej cierpiącej na ból obu ramion do jednego ramienia przyłożył ciągadła, a po drugim przeciągnął drewniany szpikulec, uzyskując u chorej taką samą ulgę w obu przypadkach, oraz sir William Watson i lekarz nazwiskiem Moncrieffe^[7.10][3.7]. W 1800 roku John Alderson(inne języki) ze szpitala(inne języki) w Hull dał zaprzyjaźnionemu aptekarzowi szpitala Johnowi Byronowi parę rzekomych ciągadeł – w rzeczywistości dwa kawałki drewna powleczone czerwonym i czarnym lakiem – i Byron odnotował poprawę w pięciu przypadkach przewlekłego bólu kończyn. Ponieważ ani chorzy, ani wykonujący zabieg nie wiedzieli, że przyrząd jest podrobiony, Lanska klasyfikuje tę próbę jako podwójnie ślepą. Wyleczeni dziękowali potem w kościołach za uzdrowienie^{[3.7][7.11][6.12]}.

Gdy zwolennicy ciągadeł zaczęli powoływać się na wyleczenia niemowląt i koni – istot, których nie sposób podejrzewać o wyobraźnię – Haygarth uznał ten argument za „wątły pozór” dający się zbić. Smith doniósł mu listem z 5 maja 1801 roku, że u niemowląt nie stwierdził żadnego działania, a badanie na koniach, przeprowadzone przez Thomasa Pealla i jego następcę Brittaina w bristolskiej lecznicy dla koni, również nie wykazało żadnej zmiany. Haygarth wyprowadził stąd rozróżnienie: w tych przypadkach zwodzona jest nie wyobraźnia chorego, lecz wyobraźnia obserwatora^[6.13][7.12]. Zilustrował je anegdotą o damie, która – wierząc w ciągadła – zabrała się do leczenia niewielkiego siniaka w kąciku oka znajomej. Po kilku pociągnięciach oznajmiła, że plamka zbladła i niemal znikła, a poszkodowana zapewniała, że spojrzała zaraz potem w lustro i nie dostrzegła najmniejszej zmiany^[6.14][7.13].

Haygarth ogłosił sprawozdanie w 1800 roku w Bath jako broszurę Of the Imagination, as a Cause and as a Cure of Disorders of the Body, dedykowaną Falconerowi „jako pamiątkę wzajemnej, serdecznej i stałej przyjaźni trwającej trzydzieści sześć lat”^[14][3.7]. Zależało mu na szerokim rozpowszechnieniu: pisał do wydawców w styczniu 1800 roku, że „skoro trucizna jest szeroko rozsiana, tak samo powinna być odtrutka”. Sześćdziesiąt trzy egzemplarze miały pójść do Bristolu, pięćdziesiąt zaspokoić popyt w Bath, dalsze do Dublina i Corku, a ponad pięćdziesięciu lekarzy i przyjaciół wymienił z nazwiska^[3.7]. Rok później wydał wersję rozszerzoną, opatrzoną adnotacją A New Edition, with Additional Remarks, do której weszły próby Aldersona oraz materiał o niemowlętach i koniach^[6][f].

Broszurę szeroko recenzowano. Najprzychylniejsza była recenzja w „Gentleman’s Magazine”, którego redaktor pisał, że rzadko lektura dała mu więcej zadowolenia i że z tematu tak jałowego, jak metalowe ciągadła, w jego ocenie warte mniej niż dziesięciopensowy gwóźdź, powstała publikacja godna uważnej lektury każdego praktyka^[3.7].

Benjamin Perkins bronił się, zbywając Haygartha stwierdzeniem, że ten jedynie „narobił wiele hałasu” i z niezwykłą pilnością rozesłał swoje ustalenia, by zdyskredytować ciągadła^[3.5]. W 1803 roku założono w Londynie Perkinean Institution, dobroczynny zakład stosujący ciągadła u ubogich, z lordem Riversem jako prezesem^[3.5]. W obronie perkinizmu wystąpił też Amerykanin Thomas Green Fessenden(inne języki), który pod pseudonimem Christopher Caustic ogłosił satyryczny poemat wyszydzający Haygartha i jego „nekromanckie” próby^[3.5][7.14].

Wkrótce jednak same ciągadła stały się celem ośmieszenia. W listopadzie 1801 roku James Gillray ogłosił karykaturę Metallic Tractors, przedstawiającą operatora leczącego ciągadłami czerwony nos pijanego Johna Bulla, a rok później Charles Williams(inne języki) przedstawił damę leczoną ciągadłami z obmowy, zawiści i obłudy^[3.11]. Sam Haygarth odnotował, że przed styczniem 1799 roku opowiadano w Bath o najbardziej niewiarygodnych wyleczeniach, a od czasu doświadczenia słyszał w tym mieście już tylko o jednym – choć w innych miejscach sława ciągadeł nadal rosła^[6.15][7.15]. Benjamin Perkins wrócił do Ameryki jesienią 1803 roku; według relacji z epoki wywiózł ze sobą 10 tysięcy funtów zysku^[3.5][7.15]. Lanska podsumowuje, że mimo kontrataków obfitujących w błędy logiczne kolejne próby z podrobionymi przyrządami podkopały poparcie dla tej terapii i doprowadziły do porzucenia „praktyki metalicznej” w Wielkiej Brytanii i poza nią^[7.16].

Druga część broszury z 1800 roku dotyczy zjawiska, które Haygarth uważał za odwrotną stronę tej samej siły: skoro wyobraźnia potrafi znieść ból, potrafi też wywołać chorobę. Powołał się na epidemię konwulsji, która wybuchła w 1796 roku na walijskiej wyspie Anglesey wśród dzierżawców hrabiego Uxbridge i Hollanda Griffitha. Griffith opisał mu ją w liście z 23 września. Choroba zaczynała się bólem głowy, po którym następowały gwałtowne drgawki kończyn górnych, przypominające taniec świętego Wita. Według tego pierwszego listu dotykała wyłącznie dziewcząt i kobiet od dziesiątego do dwudziestego piątego roku życia. Griffith zebrał dziesięć z nich naraz i sprowadził aptekarza, który upuścił każdej po około osiem uncji krwi^[6.16].

W odpowiedzi Haygarth przypomniał, że około trzydziestu lat wcześniej podobna epidemia nerwowa przeszła przez szkockie hrabstwo Angus, i wyłożył swoje wyjaśnienie: zaburzenia nerwowe łatwo się udzielają, tak jak – zauważał – ziewanie przenosi się z człowieka na człowieka. W szpitalu edynburskim widział, jak jedna chora z napadami histerycznymi „zaraziła” trzy albo cztery inne dziewczęta z tej samej sali, a gdy któraś dostawała ataku, pozostałe padały w konwulsjach jedna po drugiej. Właśnie dlatego zaproponował – i wprowadzono to w szpitalu w Chesterze – zasadę, zgodnie z którą chore z zaburzeniami drgawkowymi nie mogły przebywać na salach kobiecych^[6.17][3.7].

Ponieważ mieszkał blisko osiemdziesiąt mil (ok. 130 km) od chorych, nie mógł obmyślić leczenia, które działałoby na ich wyobraźnię. Poprzestał na lekach przeciwskurczowych i na zaleceniu, by Griffith całą swoją powagą nie dopuszczał dziewcząt do kontaktu z chorymi, a same chore trzymał osobno – ostrzegając, że inaczej epidemia może objąć całą wyspę. Korespondencja ciągnęła się ponad trzy lata: w styczniu 1797 roku Griffith pisał, że nie ma wątpliwości co do zakaźnego charakteru choroby, a w ostatnim liście, z 9 października 1799 roku, podsumował, że zachorowały dwadzieścia cztery osoby, wszystkie płci żeńskiej poza jednym siedemnastoletnim chłopcem, i że wszystkie miały ze sobą styczność^[6.18].

W publikacjach opierał się przede wszystkim na własnych pomiarach i obserwacjach, konsekwentnie posługując się rachunkiem, a obliczenia przygotowywał mu często dawny nauczyciel z Sedberghu, John Dawson^[10.3][3.1]. Poza pracami o ospie i o wyobraźni ogłosił:

• trzy prace w „Philosophical Transactions” o ludności i chorobach Chesteru: o wykazie zgonów za rok 1772^[11], za rok 1773^[12] oraz o ludności i chorobach miasta w roku 1774^[17];
• An Inquiry How to Prevent the Small-Pox (1784) – praca o działalności Towarzystwa Ospy w Chesterze^[1.9][5]. Już w 1786 roku ukazały się dwa przekłady, a Haygarth odnotował, że tłumacze wyciągnęli z jego książki wnioski wprost przeciwne: francuski tłumacz, Daniel de La Roche(inne języki), poparł jego tezy własnymi obserwacjami, natomiast niemiecki, Johann Friedrich Ludwig Cappel z Berlina, wydał ją po to, by do wariolizacji zniechęcić – co samego autora wprawiło w osłupienie^[2.8];
• dwa listy do Johna Howarda(inne języki) o lazaretach, ogłoszone w dziełach adresata (1792)^[5];
• A Letter to Dr. Percival, on the Prevention of Infectious Fevers (1801)^[5];
• A Clinical History of Diseases (1805–1812) – opracowanie części z ponad dziesięciu tysięcy przypadków zebranych w Chesterze. W 29 kolumnach zestawił dane 170 chorych na gorączkę reumatyczną i wykazał, że „guzowatość stawów” dotknęła 34 z 10 549 chorych, czyli jednego na trzystu dziesięciu chorych, i występowała niemal wyłącznie u kobiet^[10.5][5];
• Synopsis Pharmacopœiæ Londinensis (1810)^[5];
• An Explanation of the Principles and Proceedings of the Provident Institution at Bath for Savings (1816) – wykład zasad samofinansującej się kasy oszczędności, którą przyjęto w Bath w 1813 roku^[5][4].

Energicznie zabiegał o zbadanie stanu uposażonych szkół, zwłaszcza w północnej Anglii, i pisał o tym do biskupa Londynu Beilby’ego Porteusa(inne języki)^[10.5][4].

Boylston wywodzi trzy zasady, na których oparto ostateczne wytępienie ospy – wykrycie każdego przypadku, izolację chorego i uodpornienie osób z jego otoczenia – wprost od Haygartha, zaznaczając, że kluczowe cechy choroby i sama możliwość jej wytępienia nie były odkryciem XX wieku^[1.2].

W dziejach badań klinicznych Haygarth zapisał się przede wszystkim metodą: zamiast podważać ciągadła w polemice, zestawił je z pozorowanym odpowiednikiem. Jego miejsce Justman określa ostrożnie: Haygarth nie nazwał efektu placebo i nie był pierwszym, który go zauważył, ale był jednym z pierwszych, którzy zastosowali placebo doświadczalnie^[8.1]. Ten sam autor wskazuje, na czym polegał krok naprzód wobec komisji królewskich badających w 1784 roku magnetyzm zwierzęcy: tamte wykazały, że objawy pojawiają się u osób jedynie przekonanych, iż są magnetyzowane, ale zatrzymały się przed sprawdzeniem podrobionego przyrządu – atrapy różdżki Mesmera^[8.2]. Booth określa Haygartha jako jednego z pierwszych, którzy użyli placebo w pojedynczo ślepym badaniu klinicznym^[3.2], a Lanska zalicza próby z ciągadłami do najwcześniejszych, w których przyrządy lecznicze poddano badaniom z grupą kontrolną^[7.17].

Sposób postępowania, który Haygarth zaproponował, pozostaje w medycynie w użyciu. Tam, gdzie zabieg trudno wiernie podrobić, badacze konstruują w tym celu specjalne przyrządy – w badaniach nad akupunkturą są to teleskopowe igły chowające się po naciśnięciu skóry, dzięki którym chory nie wie, czy nakłucie jest prawdziwe^[9].

• szarlataneria medyczna

• JohnJ. Haygarth JohnJ., Of the Imagination, as a Cause and as a Cure of Disorders of the Body, 1801  (ang.). – pełny tekst sprawozdania z doświadczenia z ciągadłami
• JohnJ. Haygarth JohnJ., A Sketch of a Plan to Exterminate the Casual Small-Pox from Great Britain, 1793  (ang.). – pełny tekst planu wytępienia ospy, tom 1