Julius Meier-Graefe

Julius Meier-Graefe

Portret Juliusa Meiera-Graefego Lovis Corinth, 1917
Data i miejsce urodzenia	10 czerwca 1867 Reșița, Austro-Węgry (obecnie Rumunia)
Data i miejsce śmierci	5 czerwca 1935 Vevey, Szwajcaria
Narodowość	niemiecka
Język	niemiecki
Dziedzina sztuki	literatura
Ważne dzieła
Historia rozwoju sztuki nowoczesnej
Multimedia w Wikimedia Commons

Julius Meier-Graefe (ur. 10 czerwca 1867 w Reschitz, zm. 5 czerwca 1935 w Vevey) – niemieckojęzyczny krytyk artystyczny, historyk sztuki, historyk literatury i pisarz, często wskazywany jako jedna z kluczowych postaci dla rozwoju nowoczesnej historii sztuki^[1]. W krytyce artystycznej skutecznie bronił francuskich nurtów impresjonizmu i neoimpresjonizmu, belgijskiego Art Nouveau czy twórczości takich artystów jak Vincent van Gogh i Paul Cézanne^[2]. Był jednym z krytyków, którzy przyczynili się do ponownego odkrycia malarstwa El Greca^[2]. Uchodził również za jednego z wcześniejszych obrońców wartości kosmopolitycznych w dwudziestowiecznych Niemczech; do 1914 aktywnie zwalczał rodzący się wówczas radykalny nacjonalizm^[2].

Jego ojcem był Edward Meier, austro-węgierski inżynier i urzędnik, a matką Maria Graefe, która zmarła w połogu^[3]. Niedługo po narodzinach Juliusa rodzina przeprowadziła się do niemieckiej Nadrenii w okolice Düsseldorfu, gdzie w 1879 Meier-Graefe uzyskał maturę^[3]. Młodość spędził pod bardzo silnym wpływem ojca (co opisał wiele lat później w powieści Der Vater z 1932)^[4]. W 1886 r. ukończył staż zawodowy w fabryce maszyn, a w 1888 pod presją ojca rozpoczął studia inżynierskie na uniwersytecie w Monachium^[4][3]. Rok później wyjechał na studia zagraniczne do Zurychu oraz Liège, odwiedził wówczas odbywającą się wtedy w Paryżu Wystawę Światową, pragnąc zadebiutować jako pisarz^[3]. Wrócił do Niemiec w 1890: jednak nie do Monachium, a do Berlina, gdzie rozpoczął studia historyczno-artystyczne pod kierunkiem Hermana Grimma^[3]. Uczęszczał także na wykłady socjologa Georga Simmla, filozofa Moritza Lazarusa, historyka Heinricha von Treitschkego czy ekonomisty Adolfa Wagnera. Obracał się w kręgach artystycznej bohemy i berlińskiej kosmopolitycznej inteligencji, gdzie spotkał m.in. Ottona Juliusa Bierbauma, Stanisława Przybyszewskiego, Edvarda Muncha, Richarda Dehmela czy Augusta Strindberga^[3].

W 1894 r. był współzałożycielem artystycznego czasopisma „Pan” i redaktorem działu sztuki, jednak już po ukazaniu się pierwszego numeru osoby finansujące przedsięwzięcie zwolniły Meiera-Graefego z zajmowanego stanowiska, ponieważ nie przykładał on należytej wagi do sztuki niemieckiej^[3]. Jego zasługą było zorganizowanie grupy odbiorców dla nowego periodyku i zebranie grupy krytyków, artystów i grafików (m.in. Toulouse-Lautreca), ale ostatecznie zawiodły pisarza artystyczne tendencje czasopisma, które pozostały niespójne^[5]. Rok później wyjechał ponownie do Paryża, gdzie już w 1897 rozpoczął kolejne przedsięwzięcie wydawnicze i założył czasopismo „Dekorative Kunst” ukazujące się w Monachium do 1929. Pismo, przykładające ogromną wagę do estetycznej oprawy artystycznej, skupiało się na upowszechnianiu wzorców secesyjnych. W latach 1899–1903 prowadził też w Paryżu galerię sztuki secesyjnej La Maison Moderne^[1].

W 1904 r. ukazało się jego najważniejsze dzieło historyczno-artystyczne – Die Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst (pol. Historia rozwoju sztuki nowoczesnej). W swojej rozprawie skupiał się na dziewiętnastowiecznej sztuce francuskiej od Eugène’a Delacroix po impresjonistów i postimpresjonistów^[2]. Między innymi w związku z popularnością tego dzieła zaczęto rozpoznawać w Meierze-Graefem przede wszystkim rzecznika impresjonizmu. Rozprawa ta nie stanowi jednolitej narracji, ale jest zbiorem szkiców o kolejnych artystach i szczegółowych analiz ich dzieł, przy których z dużą precyzją odnosi się do ich formalnych aspektów, wiele miejsca poświęcając zwłaszcza kolorystyce^[6]. Meier-Graefe nie patrzy na dzieła sztuki przez pryzmat oddziaływań ekonomicznych czy historycznych, lecz traktuje dziewiętnastowieczną sztukę jako serię problemów artystycznych i konkretnych ich rozwiązań w poszczególnych dziełach^[3].

Jego przywiązanie do impresjonizmu i przy okazji niechęć do nacjonalizmu w kulturze i sztuce objawia się również w książce Der Fall Böcklin (pol. Przypadek Böcklina) z 1905. Traktuje w niej Arnolda Böcklina, którego wcześniej podziwiał, jako groteskowe ucieleśnienie niemieckiego intelektualnego bezwładu i malarza hołubionego przez klasę rządzącą, który w imię fałszywych wartości stał się, podobnie jak Richard Wagner, uosobieniem „niemieckości”^[7].

Od 1914 r. rozpoznania Meiera-Graefego stawały się stopniowo coraz mniej trafne, a przez to pisarz tracił wpływ w obszarze krytyki artystycznej^[2]. Przywiązany do nurtów impresjonistycznych i postimpresjonistycznych, bardzo zawzięcie krytykował formacje artystyczne z początku XX wieku: fowistów, kubistów, ekspresjonistów, wyraźnie nie doceniając ich znaczenia ani wartości artystycznej^[6].

W 1915 r., podczas I wojny światowej, zaciągnął się do armii jako ochotnik i walczył na froncie wschodnim; został jeńcem wojennym w Rosji. W 1917 wrócił do kraju i rozwiódł się z pierwszą żoną, żeby poślubić Helene Lienhardt – wspólnie zamieszkali w Dreźnie^[3]. W 1921 przeniósł się do Berlina, gdzie zamieszkał w willi zaprojektowanej przez Hermanna Muthesiusa^[3] i, rozwiódłszy się z poprzednią żoną, poślubił bogatą dziedziczkę Anne-Marie Epstein.

Z powodów zdrowotnych Meier-Graefe wyjechał do Francji w 1930 r. i do śmierci już do Niemiec nie powrócił: zarówno ze względu na żydowskie pochodzenie jego trzeciej żony, jak i stygmatyzację samego Meiera-Graefego przez nazistów^[3]. Paradoksalnie bowiem, chociaż niejednokrotnie wypowiadał się przeciwko formacjom artystycznym XX wieku, narodowych socjalistów raził jego kosmopolityzm i krytyka sztuki nacjonalistycznej. Razem więc z tymi, których malarstwo było mu obce (czyli zwłaszcza niemieckimi ekspresjonistami), stanął pod pręgierzem nazistów: podczas wystawy sztuki zdegenerowanej w 1937 fotografia Meiera-Graefego znajdowała się w lobby galerii pośród innych krytykowanych przez totalitarny rząd artystów i nielicznych historyków sztuki^[6].

• Ein Abend bei Laura (1890)
• Nach Norden (1893)
• Orlando und Angelica, ein Puppenspiel (1912; wydane z litografiami Ericha Klossowskiego)
• Der Tscheinik (1918)
• Heinrich der Beglücker, Lustspiel (1918)
• Die reine Farbe (prapremiera sceniczna 1919, wyd. książkowe 1920)
• Der Vater (1932)

• Der moderne Impressionismus (1903)
• Die Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst (t. 1-3, 1904)
• Der Fall Böcklin und die Lehre von den Einheiten (1905)
• Spanische Reise (1910; o sztuce El Greca)
• Vincent: der Roman eines Gottsuchens (1921; biografia Vincenta van Gogha)

• Dostojewsky der Dichter (1926)

• Bibliografia dzieł Juliusa Meiera-Graefego i prac na jego temat w katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej.
• Dzieła Juliusa Meiera-Graefego i prace na jego temat w katalogu Niemieckiej Biblioteki Cyfrowej.
• Julius Meier-Graefe – dzieła w bibliotece Polona