Krypteks

Krypteks (ang. cryptex) – fikcyjne urządzenie do przechowywania tajnych informacji występujące w powieści Kod Leonarda da Vinci (2003) amerykańskiego pisarza Dana Browna, rzekomo wynalezione przez Leonarda da Vinci^[1][2]. Dan Brown opatrzył je wymyśloną przez siebie nazwą cryptex pochodzącą od wyrazów cryptology („kryptologia”) i codex („kodeks”)^[2]. Neologizm stworzony przez Dana Browna zaczął funkcjonować w realnym świecie jako fizycznie istniejący przedmiot i wszedł do terminologii naukowej^[3][4].

W Kodzie Leonarda da Vinci tajna informacja zapisana jest na zwoju papirusu owiniętego wokół szklanej fiolki wypełnionej octem^[5]. Krypteksu nie można otworzyć siłą, ponieważ po pęknięciu fiolki ocet zniszczyłby papirus^[6]. Jedynym sposobem otwarcia krypteksu jest ułożenie hasła za pomocą kilku obrotowych dysków^[6]. Zasada działania mechanizmu jest podobna jak w przypadku zamka szyfrowego(inne języki) (np. do roweru), lecz hasło nie składa się z cyfr, tylko liter^[1][2]. Podobne urządzenia były znane na długo przed narodzinami Leonarda da Vinci w 1452; opisywał je m.in. XII-wieczny uczony arabski Al-Dżazari^[1].

W 2007 amerykański badacz Joe Nickell(inne języki) związany z czasopismem „Skeptical Inquirer”, analizujący Kod Leonarda da Vinci, ustalił eksperymentalnie, że ocet nie działa niszcząco na papirus, i wysunął tezę, że krypteks zgodny z powieściowym opisem Dana Browna nie mógłby funkcjonować^[6]. W 2010 Harold Thimbleby, profesor informatyki z Uniwersytetu w Swansea w Wielkiej Brytanii, zwrócił uwagę, że urządzenie opisane w powieści wykorzystuje podstawową formę tzw. kryptografii klucza publicznego i że gdyby chcieć zastosować tę metodę ochrony danych, zwykły e-mail zabezpieczyłby wiadomość skuteczniej niż wyimaginowany krypteks^[7].

W 2004 urządzenie opisane w powieści, spopularyzowane po jej publikacji, zostało skonstruowane przez amerykańskiego rzemieślnika Justina Kirka Nevinsa i jest sprzedawane pod marką „Cryptex”^[1][2], zastrzeżoną przez konstruktora w Stanach Zjednoczonych jako znak towarowy (rejestracja 2004, przedłużenie rejestracji 2017)^[8]. W 2006 dziesięć tysięcy egzemplarzy replik krypteksu przekazano jako nagrody finalistom konkursu The Da Vinci Code WebQuest(inne języki), zorganizowanego przez firmę Google; zawierały one adres URL pozwalający dotrzeć do ostatniej zagadki w konkursie^[9][10]. W 2014 działający egzemplarz krypteksu, który występował jako rekwizyt w filmie Kod da Vinci (2006) w reżyserii Rona Howarda, sprzedano na aukcji w domu aukcyjnym Christie’s w Londynie za 13 750 funtów brytyjskich (aukcja Pop Culture, Lot 144)^[5][a]. Inny model krypteksu pojawił się w filmie przygodowym Tomb Raider (2018)^[11]. Egzemplarz krypteksu znajduje się w zbiorach Niemieckiego Muzeum Szpiegów w Berlinie^[1].

Obliczanie liczby możliwych ustawień krypteksu bywa w amerykańskich szkołach jednym z ćwiczeń na lekcjach matematyki^[12]. Repliki krypteksu są wykorzystywane jako pojemniki(inne języki) pełniące rolę rekwizytu w escape roomach^[13] i grach plenerowych^[14], jako zabawki edukacyjne dla dzieci^[15], również jako skarbonki i opakowania na prezenty^[16][b]. W Polsce instrukcję wykonania krypteksu metodą „zrób to sam” opublikowało czasopismo „Młody Technik”^[17]. Powstała gra komputerowa oparta na motywie mechanizmu z Kodu Leonarda da Vinci (The Da Vinci Cryptex, 2023)^[18].

Krypteks z powieści dał początek nazwie niemieckiej grupy rockowej The Cryptex(inne języki)^[19], nazwie amerykańskiej giełdy kryptowalut Cryptex^[20], a także nazwie modelu ochrony kodu źródłowego w programowaniu komputerowym (tzw. CRYPTEX model)^[21], wchodząc do literatury naukowej (m.in. książka Cryptex da preservação digital (2023) portugalskiego uczonego Humberto Celeste Innareliego)^[4]. Wyraz cryptex, neologizm stworzony przez Dana Browna, wszedł do zasobu leksykalnego języka angielskiego i został odnotowany w anglojęzycznej wersji Wikisłownika (Wictionary)^[3].

Według opisów zawartych w Kodzie Leonarda da Vinci w zewnętrznym krypteksie znajduje się drugi, wewnętrzny^[22]. Zewnętrzny krypteks to cylinder o rozmiarze zbliżonym do pojemnika na piłki tenisowe wykonany z wypolerowanego białego marmuru^[23]. Składa się z pięciu marmurowych dysków połączonych delikatną mosiężną ramką; na obu końcach mechanizmu znajdują się marmurowe czapeczki, zatyczki^[24]. Na każdym z pięciu dysków wyrzeźbiono wszystkie litery alfabetu^[25]. W chwili otwarcia krypteksu zdejmuje się jedną czapeczkę^[26]. W razie ustawienia niewłaściwego hasła siła zastosowana przez osobę próbującą otworzyć urządzenie „przeniesie się poprzez zawias na specjalny drążek, który okręci się wokół własnej osi ku pustej przestrzeni wewnątrz krypteksu i [...] napierając na szklaną fiolkę, w końcu ją skruszy”^[27]. Wewnętrzny krypteks jest o połowę mniejszy, wykonany z czarnego onyksu^[28]. Biel i czerń krypteksów mają symbolizować pierwiastek żeński i męski^[29]. W wewnętrznym, czarnym krypteksie umieszczono papirus z rymowaną wskazówką pozwalającą odnaleźć Świętego Graala^[30].

Zagadka, która pozwala odkryć hasło do białego krypteksu, jest ukryta pod intarsją w kształcie róży na wieku szkatułki z drewna różanego („pod różą”, łac. sub rosa, czyli w tajemnym miejscu), a zagadka pozwalająca odkryć hasło do czarnego krypteksu znajduje się w środku pierwszego^[31].

• Zagadka
  Rymowanka złożona z czterech wersów, mowa w niej o kamieniu czczonym przez braci, rozproszonym rodzie, zwoju, starym słowie mądrości i atbaszu^[32]. Zagadkę zapisano pismem lustrzanym^[33].
• Rozwiązanie zagadki i hasło: S-O-F-I-A^[34]
  Kamień czczony przez braci to „Bafomet”^[35]. Hebrajskie „B-P-V-M-Th” po rozszyfrowaniu za pomocą atbaszu to „Sz-V-P-Y-A”, inaczej „S-o-p-h-y-j-a”, w grece wspólnej „Sofia” (gr. „mądrość”)^[36].

• Zagadka
  W drugiej czterowierszowej rymowance wspomniano o rycerzu pochowanym w Londynie przez papieża (oryg. A Pope), o brzemiennej kuli, owocu, świętym gniewie i krzewie róży^[37].
• Rozwiązanie zagadki i hasło: A-P-P-L-E (ang. „jabłko”)^[38]
  Rycerz to sir Isaac Newton, pogrzebany w Opactwie Westminsterskim, według powieści Dana Browna mistrz Zakonu Syjonu^[c], posiadacz tytułu honorowego sir używanego w stosunku do rycerza (knight)^[39]. „A Pope” to pozbawiony kropki inicjał imienia oraz nazwisko przyjaciela Newtona – Alexandra Pope’a^[40]. Prace naukowe Newtona wywołały gniew Kościoła^[41]. Legenda głosi, że Newtona uderzyło w głowę spadające jabłko, po czym zrozumiał, że upadek ciał na Ziemię i ruch ciał niebieskich są powodowane tą samą siłą – grawitacją^[42]. Na grobie Newtona w Opactwie Westminsterskim powinno znajdować się jabłko w różanym kolorze^[43].

• The Cryptex. Between truth, fiction and conspiracy theories. deutsches-spionagemuseum.de. [dostęp 2025-03-01]. (ang.).
• Dan Brown: Kod Leonarda da Vinci. Krzysztof Mazurek (tłum.), Zbigniew Mikołejko (posłowie). Warszawa, Katowice: Albatros Wydawnictwo A. Kyryłowicz, Wydawnictwo Sonia Draga, 2005, s. 1–567. OCLC 750725220.

• Strona Justina Kirka Nevinsa, konstruktora krypteksu w 2004 (cryptex.org) (ang.)