Kryspian Adamczyk

Kryspian Ryszard Adamczyk (ur. 28 października 1931 w Skarżysku-Kamiennej, zm. 24 kwietnia 2014 w Dzięgielowie) – polski artysta plastyk, grafik, malarz, rysownik, plakacista, projektant architektury wystawienniczej, wnętrz i grafiki użytkowej, związany z Katowicami, Sosnowcem i Zagłębiem Dąbrowskim. Należał do Grupy „Zagłębie” i Związku Polskich Artystów Plastyków^[1][2].

Tworzył plakaty społeczno-polityczne, grafikę artystyczną, malarstwo olejne, pastele i rysunki. Projektował także wystawy, wnętrza, reklamy, elementy oprawy plastycznej miasta i obiekty przestrzeni publicznej^[3][4]. W jego twórczości powracały motywy architektury, przemysłu, miejskiego pejzażu Sosnowca, wojny, wysiedleń, powrotów i przemian historycznych^[5][6].

Urodził się 28 października 1931 roku w Skarżysku-Kamiennej^[1]. W tekście wspomnieniowym opublikowanym w „SOSNarcie” podano, że w dzieciństwie poznawał literaturę, malarstwo i architekturę z książek i albumów domowych, a przed wybuchem II wojny światowej zwiedzał m.in. Kraków i Warszawę^[4]. W 1938 roku rozpoczął naukę w Publicznej Szkole Powszechnej stopnia III im. Juliusza Słowackiego w Skarżysku-Kamiennej. Podczas okupacji niemieckiej uczestniczył w tajnych kompletach i uczęszczał do polskiej szkoły powszechnej nr 2 w Skarżysku-Kamiennej^[4].

Po wojnie kontynuował naukę w Gimnazjum Ogólnokształcącym im. Adama Mickiewicza. W 1949 roku rozpoczął naukę w Państwowym Liceum Technik Plastycznych w Katowicach, które ukończył w 1953 roku^[4]. Początkowo planował studia architektoniczne na Politechnice Warszawskiej, jednak ostatecznie wybrał studia artystyczne w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, w katowickiej filii na Wydziale Grafiki Propagandowej^[4].

Studiował grafikę w pracowni prof. Aleksandra Raka, plakat w pracowni prof. Bogusława Góreckiego oraz malarstwo i rysunek w pracowniach prof. Leona Dołżyckiego i Rafała Pomorskiego. Dyplom uzyskał 24 maja 1959 roku, otrzymując tytuł zawodowy dyplomowanego artysty grafika^[4][2].

Po studiach pracował w katowickim Miastoprojekcie^[4]. W 1972 roku Zdzisław Kępa odnotował, że Adamczyk jako starszy asystent uczestniczył w projektowaniu obiektów użytkowych, m.in. schroniska na Skrzycznem, pawilonów wystawowych Ośrodka Postępu Technicznego w Katowicach, hal sportowo-widowiskowych w Sosnowcu, Jastrzębiu i Opolu oraz Wydziału Elektrycznego Politechniki Częstochowskiej^[3].

W latach 60. i 70. zajmował się projektowaniem wystawienniczym. W rozmowie z „Wieczorem” w 1977 roku wskazywał, że wystawiennictwem zajmował się od 1964 roku. Do przygotowanych lub współprzygotowanych przez niego ekspozycji należały wystawy przemysłowe i okolicznościowe prezentowane m.in. w Lipsku, Ostrawie, podczas Targów Poznańskich, wystawy związane z Hutą Katowice, ekspozycja „Sosnowiec jutra budujemy dziś” oraz wystawa „Katowice – moje miasto” w Wojewódzkiej Hali Widowiskowo-Sportowej w Katowicach^[7].

W 1973 roku wygrał konkurs zorganizowany przez władze Sosnowca i Związek Polskich Artystów Plastyków na modernizację sklepów przy ulicach Modrzejowskiej, Warszawskiej i Czerwonego Zagłębia, projektowanych jako ciągi handlowe^[4][1]. „Wiadomości Zagłębia” opublikowały w 1973 roku rysunek przedstawiający koncepcję przebudowy ulicy Modrzejowskiej w kierunku dworca kolejowego^[8]. W listopadzie tego samego roku gazeta informowała również o projekcie przebudowy ulicy Modrzejowskiej^[9].

Od 2 stycznia 1974 roku pracował w Hucie im. Mariana Buczka w Sosnowcu jako specjalista plastyk^[4][10]. Od 1 lipca 1976 roku działał jako artysta grafik i projektant architektury wystawienniczej oraz wnętrz^[4]. Od 1 października 1982 roku pracował w Urzędzie Miejskim w Sosnowcu jako plastyk; w opracowaniach biograficznych i katalogowych określano go także jako plastyka miejskiego albo naczelnego plastyka miejskiego Sosnowca^[4][2][10]. W Urzędzie Miejskim pracował do 4 stycznia 2002 roku^[4].

Zrealizował liczne prace związane z plastyką miejską, wystawiennictwem, projektowaniem wnętrz, reklamą i oprawą przestrzeni publicznej. Uczestniczył w odrestaurowaniu Pałacu Schoena z przeznaczeniem na Muzeum Miejskie w Sosnowcu, otwarte w 1985 roku^[1][2]. Do sosnowieckich realizacji przypisywanych artyście należały również projekty tablic pamiątkowych, m.in. tablicy Jana Wiktora Kiepury przy ul. Majowej 6 w dzielnicy Pogoń^[11].

W 1956 roku ożenił się z Haliną Aurelią Hirsz. Po przejściu na emeryturę mieszkał w Pszczynie, gdzie kontynuował twórczość i spisywał wspomnienia^[4]. Zmarł 24 kwietnia 2014 roku w Dzięgielowie^[1]. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim przy ul. Smutnej 6 w Sosnowcu. Inskrypcja nagrobna podaje daty 28 października 1931 i 24 kwietnia 2014; lokalizacja grobu to sektor B, miejsce 12^[12].

Adamczyk był związany z Wydawnictwem Artystyczno-Graficznym, dla którego projektował plakaty. Jego prace prezentowano na wystawach plakatu WAG już na początku lat 60. XX wieku^[13]. W artykule z 1972 roku jego grafikę użytkową określono przede wszystkim jako plakat społeczno-polityczny. Autor artykułu zwracał uwagę na syntetyczne operowanie symbolem, wymieniając plakaty Rady Narodowe w służbie ludzi pracy, I Ogólnopolski Festiwal Sztuk Rosyjskich i Radzieckich oraz 40. rocznica Powstań Śląskich^[3].

Wśród późniejszych prac plakatowych i znaków graficznych wymieniano m.in. plakat 90 lat Sosnowca 1902–1992, plakaty wystaw Życie i wiara Żydów i Religie Dalekiego Wschodu oraz znak i plakat przygotowane z okazji 100-lecia Sosnowca^[2][4]. W 2002 roku otrzymał I nagrodę w konkursie na znak i plakat 100-lecia Sosnowca^[2].

Za jedną z głównych dziedzin jego twórczości uznawano rysunek. W „Wiadomościach Zagłębia” z 1972 roku wskazano, że w rysunkach artysty łączyły się motywy architektury i przyrody, a kompozycje budowane były przy użyciu wyraźnych, czarnych linii i kontrastów^[3]. Jako przykłady prac przywoływano m.in. Taśmociąg I i Stadion Zimowy w Sosnowcu^[3].

W malarstwie i pastelach podejmował tematykę pejzażową, miejską i przemysłową. W 1972 roku wymieniano m.in. obrazy Kołobrzeg i Kopalnia^[3]. W późniejszym dorobku obecne były również prace związane z Hutą Katowice, m.in. Stalownia (1977) oraz Huta Katowice, widok na stalownię i wielkie piece (1978)^[10]. Prace te wpisują się w nurt dokumentowania krajobrazu industrialnego Zagłębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska.

W numerze „SOSNArtu” z 2014 roku reprodukowano prace artysty ze zbiorów sosnowieckiego muzeum, a na okładce zamieszczono fragment pastelu Wielka modernizacja Sosnowca z 1976 roku^[4]. Tekst Ilony Gajdy charakteryzował Adamczyka jako przedstawiciela śląskiej szkoły plakatu, który poza plakatem zajmował się grafiką artystyczną, malarstwem i rysunkiem^[4].

Od lat 80. XX wieku w twórczości Adamczyka wyraźnie obecne były cykle odnoszące się do wojny, faszyzmu, przymusowych wędrówek i powrotu do ojczyzny. W styczniu 1989 roku „Wiadomości Zagłębia” opublikowały reprodukcję grafiki Witaj w domu, eksponowanej w Osiedlowej Galerii Sztuki przy ul. Kilińskiego w Sosnowcu z okazji rocznicy wyzwolenia^[14]. W tym samym roku prasa odnotowała ekspozycję cykli Z ziemi obcej do Polski i Przeciw wojnie^[5].

W sierpniu 2009 roku „Nowe Zagłębie” wykorzystało grafiki Adamczyka jako ilustracje do artykułu Włodzimierza Wójcika o wojnie 1939 roku i okupacji w świetle polskiej literatury^[6]. W numerze wrześniowo-październikowym tego samego czasopisma zamieszczono materiał poświęcony artyście i jego twórczości^[2].

Adamczyk zajmował się projektowaniem architektury wystawienniczej, wystaw przemysłowych, kulturalnych, książkowych i okolicznościowych^[7]. Jego projekty obejmowały ekspozycje związane z przemysłem, urbanistyką, kulturą regionu i działalnością instytucji publicznych. W wywiadzie z 1977 roku przedstawiono tę działalność jako jedną z podstawowych dziedzin jego pracy zawodowej^[7].

W Sosnowcu projektował i współprojektował rozwiązania plastyczne dla przestrzeni miejskiej, w tym ciągi handlowe w centrum miasta. W prasie lokalnej opublikowano koncepcję wizualną przebudowy ulicy Modrzejowskiej^[8], a osobna informacja z listopada 1973 roku dotyczyła projektu przebudowy tej ulicy^[9].

Adamczyk brał udział w wystawach plakatu, grafiki, malarstwa i rysunku od początku lat 60. XX wieku. W 1972 roku w notce biograficznej wymieniono m.in. wystawy plakatu WAG w Katowicach z lat 1961, 1962 i 1968, wystawę okręgową ZPAP w Katowicach, wystawę „Polskie dzieło plastyczne w XV-leciu PRL” w Warszawie, wystawy Grupy „Zagłębie”, Biennale Plakatu w Katowicach, wystawę poplenerową I Pleneru w Dąbrowie Górniczej, Plener Przemysłowy w Rybniku oraz II Ogólnopolski Plener Dąbrowy Górniczej^[3].

W 1984 roku w „Wiadomościach Zagłębia” odnotowano wystawę rysunków Romana Chruściela i Kryspiana Adamczyka w Osiedlowej Galerii Sztuki przy ul. Kilińskiego w Sosnowcu^[15]. W 1985 roku uczestniczył w wystawie Grupy „Zagłębie” w Domu Kultury „Metalowiec”, na której zaprezentowano 140 prac 28 autorów^[16].

W 1985 roku w Galerii Sztuki Współczesnej BWA w Katowicach odbyła się wystawa jubileuszowa Adamczyka. W „Wiadomościach Zagłębia” podano, że na ekspozycji pokazano 80 prac, w tym obrazy olejne, pastele i rysunki, a także zwrócono uwagę na jego związki z Grupą „Zagłębie”^[17]. Wystawę omawiano także w „Trybunie Robotniczej”^[18].

W 1988 roku uczestniczył w plenerze w Doniecku, związanym z rezerwatem Kamienne Mogiły. Relacje prasowe opisywały międzynarodowy charakter pleneru oraz jego tematykę krajobrazowo-przyrodniczą^[19][20].

W 1995 roku „Kurier Miejski” odnotował udział Adamczyka w wystawie w Muzeum w Sosnowcu^[21]. Po jego śmierci sosnowieckie muzeum zorganizowało okolicznościową prezentację prac artysty znajdujących się w jego zbiorach, przypomnianą następnie w „SOSNarcie”^[4].

W 1972 roku „Wiadomości Zagłębia” wymieniały wśród wyróżnień Adamczyka nagrodę za plakat Rady Narodowe w służbie ludzi pracy, Brązową Szpadę Górniczą i III miejsce w plenerze w Dąbrowie Górniczej w dziedzinie malarstwa oraz I nagrodę w konkursie na znak CBWA^[3]. W 1982 roku otrzymał II nagrodę ex aequo w Ogólnopolskim Konkursie Malarskim im. Zygmunta Rafała Pomorskiego^[22]. W 2002 roku zwyciężył w konkursie na znak i plakat 100-lecia Sosnowca^[2].

Otrzymał Odznakę „Zasłużony Działacz Kultury”, Złotą Odznakę „Zasłużony dla Rozwoju Województwa Katowickiego”, Złoty Krzyż Zasługi, Medal 40-lecia Polski Ludowej oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski^[4].

Prace Adamczyka znajdują się w zbiorach Muzeum Miejskiego w Sosnowcu, Biura Wystaw Artystycznych oraz w kolekcjach prywatnych^[2]. Katalog Artystyczny Kombinat odnotowuje pracę Stalownia z 1977 roku, wykonaną w technice mieszanej na płótnie, znajdującą się w zbiorach Muzeum Miejskiego „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej pod numerem inwentarzowym MMS/H/300^[10].

W zbiorach sosnowieckiego muzeum znajdowały się prace wykorzystane w 2014 roku do pośmiertnej prezentacji artysty i reprodukowane w „SOSNarcie”, m.in. Sosnowiec – widok z okna I oraz Wielka modernizacja Sosnowca^[4].

W publikacji poświęconej instytucjom kultury i środowiskom twórczym Sosnowca Barbara Szczypka-Gwiazda omawiała sosnowieckie środowisko plastyków po 1945 roku, w którym działał Adamczyk, oraz znaczenie Grupy „Zagłębie” dla lokalnego życia artystycznego^[23]. Po śmierci artysty jego sylwetkę przypomniał „SOSNart”, wskazując na związki Adamczyka z Sosnowcem, jego edukację artystyczną, pracę zawodową i twórczość^[4]. W 2025 roku biogram Adamczyka znalazł się w książce Michała Maliny poświęconej cmentarzowi ewangelickiemu w Sosnowcu^[1].

• Michał Malina: Historia zapisana na cmentarnych kamieniach. Cmentarz ewangelicki w Sosnowcu. Katowice–Sosnowiec: Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sosnowcu, 2025, s. 88–89. ISBN 978-83-976342-0-6.
• Janina Barbara Sokołowska, Michał Kaczmarek: Kto jest kim w Zagłębiu Dąbrowskim. Wyd. I. Dąbrowa Górnicza: Wydawnictwo „Adore”, 2004, s. 24–25.
• Czy istnieje środowisko twórcze artystów plastyków Sosnowca po 1945 roku?. W: Barbara Szczypka-Gwiazda: Instytucje kultury a środowiska twórcze Sosnowca. Sosnowiec: Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskiego, 2002, s. 45–52. ISBN 83-916926-3-9.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: "redaktor".
• Artystyczny Kombinat. Wokół Huty Katowice od A do Ż. Dąbrowa Górnicza: Pałac Kultury Zagłębia; Muzeum Miejskie „Sztygarka”, 2022. ISBN 978-83-61664-03-1.
• Artyści i Alchemicy. Huta w tworzeniu (1972–2023). Dąbrowa Górnicza: Muzeum Miejskie „Sztygarka”; Pałac Kultury Zagłębia, 2023. ISBN 978-83-60116-52-4.
• Zdzisław Kępa. Jego pasje – architektura i rysunek. „Wiadomości Zagłębia”, s. 4, 29 grudnia 1972. 
• Kryspian Adamczyk. „Nowe Zagłębie”, s. 17–18, wrzesień–październik 2009. 
• Ilona Gajda. Kryspian Adamczyk (1931–2014). „SOSNart. Sosnowiecki Magazyn Kulturalny”, s. 2–3, październik 2014. [dostęp 2026-08-05]. 

• Kryspian Adamczyk. Cmentarz ewangelicki w Sosnowcu. [dostęp 2026-08-05].