Lystrozaur

Lystrozaur

Lystrosaurus
Hipotetyczna rekonstrukcja lystrozaura.
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	synapsydy
Rząd	terapsydy
Podrząd	Anomodontia
Infrarząd	dicynodonty
Rodzina	Lystrosauridae
Rodzaj	Lystrosaurus
Gatunki
L. curvatus L. declivus L. mccaigi L. murrayi L. oviceps L. platyceps
Hasło w Wikisłowniku

Lystrozaur (Lystrosaurus) – bardzo szeroko rozprzestrzeniony rodzaj terapsydów z środkowego i późnego permu oraz wczesnego triasu, żyjący 251–248 milionów lat temu.

Był to gad o wyglądzie ssaka, wielkości świni lub małego psa (przeciętna długość – 1 m). Miał krótki, baryłkowaty tułów i krótkie, potężne, krępe kończyny, a także pysk o dziobowatym kształcie. Budowa podniebienia i żuchwy wskazuje na to, że posiadał dziób podobny do tego u żółwi^[1]. Jego nazwa „łopaciasty jaszczur” nawiązuje do wyrastającej z górnej szczęki pary kłów, w które prawdopodobnie zaopatrzone były samce grupy Dicynodontia, do której należał lystrozaur. Ślady zużycia kłów wskazują, że lystrozaury używały ich do kopania lub wyrywania roślin^[1]. Do kopania używał także kończyn. Lystrozaur miał beczułkowatą klatkę piersiową, żeby zmieścić zwiększone objętościowo płuca. Mógł mieć też umięśnioną przeponę, żeby efektywniej pompować powietrze oraz serce z czterema komorami, żeby zwiększyć wydajność krążenia krwi. Te przystosowania powstały jako odpowiedź na zmniejszone stężenia tlenu w atmosferze w okresie permu i triasu^[2]. Histologia kości wskazuje na szybki wzrost lystrozaurów, podobnie jak w przypadku współczesnych ssaków lub ptaków^[1].

• 
  L. hedini
• 
  L. murrayi
• 
  L. murrayi
• 
  L. murrayi w porównaniu do Homo sapiens
• 
  L. georgi
• 
  Szkielet lystrozaura

Żył w stadach. Początkowo myślano, że lystrozaury odznaczały się ziemno-wodnym trybem życia, jak współczesne hipopotamy. Jednak później odkryto, że zamieszkiwały pustynne tereny charakterystyczne dla wczesnego triasu. Prawdopodobnie często zakopywał się w ziemi. Zdolność kopania lub rzekoma zdolność do hibernacji pomogła mu przeżyć wymieranie permskie. Budowa czaszki wskazuje na to, że miały roślinożerną dietę^[1].

Z nowszych badań jaja z embrionem lystrozaura, opublikowanych w kwietniu 2026, wynika, że lystrozaury przeżyły wymieranie permskie również dzięki specyficznemu sposobowi rozmnażania oraz cyklowi życia. Składały one stosunkowo duże jaja w proporcji do rozmiarów własnego ciała. Zapewniało to wysoką odporność na wysychanie, ponadto jajo zawierało dużą dawkę żółtka, dostarczającego zarodkowi niezbędnych składników odżywczych. Z jaja wykluwały się młode w bardzo zaawansowanym stopniu rozwoju, które szybko osiągały dojrzałość płciową. Strategia ewolucyjna lystrozaurów polegała zatem na szybkim cyklu życia oraz wczesnej reprodukcji^[3][4].

Szczątki lystrozaura odnajdywane są na terenach Ameryki Południowej (te odkrycia są kontrowersyjne), Afryki, Indii i Antarktydy (Góry Transatarktyczne), wchodzących w owym czasie w skład superkontynentu Gondwana (jego skamieniałości dowodzą dryftu kontynentalnego^[1]). Od niedawna^{[od kiedy?]} naukowcy dysponują poza tym skamieniałościami zwierzęcia z takich krajów jak Rosja czy Mongolia.

Lystrosaurus jest znany z powodu szerokiego rozpowszechnienia w południowej części Pangaei, przez miliony lat, we wczesnym triasie. Co najmniej jeden niezidentyfikowany gatunek tego rodzaju przetrwał masowe wymieranie pod koniec permu jako jeden z niewielu synapsydów i przy braku drapieżników i roślinożernych konkurentów rozwijał się i wtórnie wyodrębnił się tworząc szereg gatunków^[5], stając się najbardziej rozpowszechnioną grupą kręgowców lądowych we wczesnym triasie; przez pewien czas 95% kręgowców lądowych stanowiły Lystrosaurusy^[5][6]. Taki rodzaj dominacji jednego rodzaju zwierząt na Ziemi nie ma analogii w żadnym innym okresie^[7]. Kilka innych permskich rodzajów terapsydów również przetrwało masowe wymieranie i pojawia się w skałach triasowych – terocefale Tetracynodon, Moschorhinus, Ictidosuchoides i Promoschorhynchus, ale nie wydaje się, by były one liczne w triasie^[8][9]; całkowita odbudowa ekologiczna trwała 30 milionów lat, obejmując wczesny i środkowy trias^[10].

Lystrozaury pojawiły się w odcinku serialu Zanim przywędrowały dinozaury, a także w czwartym odcinku serialu Życie na Planecie Ziemia(inne języki).

• http://www.gondwanastudios.com/info/lys.htm