Marcin Chwiałkowski

Marcin Chwiałkowski (ur. 24 października 1885 w Wojnowie, zm. 17 kwietnia 1938 w Grudziądzu) – polski działacz robotniczy, członek socjaldemokracji niemieckiej i Komunistycznej Partii Polski, radny Poznania (1929–1932), górnik.

Ukończył szkołę ludową w Przebędowie. Od najmłodszych lat zmuszony był pracować, ze względu na sytuację finansową rodziny. W wieku 15 lat przeniósł się do Poznania, gdzie zatrudnił się jako pomocnik rybaka na Chwaliszewie. W latach 1912–1918 pracował jako górnik w Zagłębiu Ruhry. Tam związał się z niemieckim ruchem socjaldemokratycznym. W 1916 roku podczas krótkiej wizyty w Poznaniu został zaprzysiężony jako spiskowiec tajnej organizacji niepodległościowej „Unia”. Po rozłamie w SPD przystąpił do Związku Spartakusa. Brał udział w rewolucji listopadowej. Po powrocie do Poznania stał się jednym z lokalnych przywódców KPRP^[3][4].

W wyborach parlamentarnych 1922 roku był kandydatem do Sejmu z listy Związku Proletariatu Miast i Wsi. Po raz pierwszy skazany za działalność komunistyczną w 1925 roku na 3 lata. Wyrok odbył w więzieniu w Rawiczu^[4].

W wyborach z 6 października 1929 otrzymał mandat do rady miejskiej Poznania z listy Bloku Jedności Robotniczej, a utracił go po procesie, w którym Sąd Okręgowy w Poznaniu orzekł, że dopuścił się zdrady stanu oraz podżegania tłumu do antypaństwowych rozruchów^[3]. Do procesu doszło w wyniku aresztowania pod zarzutem zorganizowania 5 dni wcześniej (1 września 1929) Dnia młodzieży komunistycznej^[5].

W okresie od 10 lipca 1920 do 15 stycznia 1921 mieszkał w Poznaniu przy ul. Szwajcarskiej (później Chwiałkowskiego, obecnie Jana Spychalskiego) nr 5^[2]. W mieszkaniu przy ul. Poplińskich 12 w Poznaniu na zebraniach Poznańskiego Oddziału Związku Myśli Wolnej wygłaszał w latach 1934–1935 przemówienia^[6].

Skazany na 6 lat pozbawienia wolności w 1936 za działalność komunistyczną. Zmarł w 1938 w szpitalu więziennym wskutek powikłań po gruźlicy w Grudziądzu. Prawdopodobnie został pochowany na podwórzu więzienia. W ostatniej drodze towarzyszyło mu dwóch więziennych grabarzy i dozorca^[4][7].

Pochodził z rodziny o tradycjach patriotycznych. Jego dziadek był kosynierem w czasie powstania wielkopolskiego w 1848 roku, podczas którego zginął (według rodzinnej legendy miał go zabić generał Friedrich von Colomb^[8]). Ojciec Marcina, Franciszek, walczył w powstaniu styczniowym, po którego klęsce został zesłany na Sybir. Po odbyciu kary wrócił do Wielkopolski i miał opinię „buntownika” (jednakowo nienawidził polskich ziemian, jak i Prusaków)^[9][10][11].

Jego siostrzeńcem był Stanisław Nogaj^[12].

Był związany z Marią Pawlak z domu Orwat. W 1926 roku, po śmierci jej męża Wojciecha, usynowił jej syna Edwarda, późniejszego adwokata (1923–1992)^[4][13].

W latach 1949–2017 jedna z ulic na poznańskiej Wildzie, przy której mieszkał Marcin Chwiałkowski nosiła nazwę Marcina Chwiałkowskiego (wcześniej Szwajcarska)^[14]. Obecnie jest to ulica imienia Jana Spychalskiego, malarza (1893–1946)^[15]. Zmiana nazwy ulicy wywołała niezgodę wśród mieszkańców ulicy oraz członków Partii Razem^[16].

Budynki POSiR-u znajdujące się przy tej ulicy (baseny, lodowisko) nazywane były potocznie Chwiałką – od nazwiska patrona ulicy, nazwa ta weszła w skład oficjalnej nazwy obiektu Poznańskie Ośrodki Sportu i Rekreacji – Oddział Chwiałka. W grudniu 2017 roku na mocy zarządzenia zastępczego wojewody wielkopolskiego w ramach dekomunizacji ponownie przemianowano nazwę ulicy, która obecnie upamiętnia Jana Spychalskiego^[17].

Według badania przeprowadzonego w 2010 przez Pentor dla Politechniki Poznańskiej 6% badanych, proszonych o wskazanie „ludzi, którzy wnoszą/wnieśli duży wkład w rozwój naszego regionu” (Wielkopolski) podało nazwisko M. Chwiałkowskiego (8. miejsce wraz z Bolesławem Chrobrym, Ignacym Mościckim, Dezyderym Chłapowskim i Stefanem Stuligroszem)^[18].

• Edmund Makowski: Wybory do Rady Miejskiej w 1929. Kronika Miasta Poznania 2/1973, s. 38, przypis 23
• Kalendarium poznańskie - 24 kwietnia
• Kalendarz rocznic, obchodów i wydarzeń w: Poradnik Bibliograficzno-Metodyczny 2/141, Poznań 2003, s. 5
• Radosław Nawrot: Zmieńmy nazwę lodowiska: Profesor zamiast Chwiałki, Gazeta Wyborcza Poznań z 2010-03-16