Muchlisa Bubi

Muchlisa Bubi (ros. Мухлиса Буби, tat. Мөхлисә Бубый, wł. Muchlisa Nigmatullina – Мухлиса Нигматуллина^[1]; ur. 1869 w Iż-Bobja^[2], zm. 23 grudnia 1937 w Ufie) – tatarska^[3] nauczycielka i działaczka na rzecz oświaty kobiet, związana z ruchem dżadidów. Działaczka na rzecz praw muzułmanek w Rosji radzieckiej, a następnie ZSRR. Pierwsza w nowożytnej historii islamu kobieta pełniąca funkcję kadiego^[2][4][3].

Muchlisa Bubi pochodziła ze wsi Iż-Bobja w guberni wiackiej. Jej ojciec Gabdułgallam i dziadek byli imamami oraz wiejskimi nauczycielami. Babka Hubbidżamal również zajmowała się nauczaniem. Matka, Badralbanat, była córką imama, znała języki arabski, perski i turecki i była uważana za znawczynię prawa islamskiego (alima)^[2]. Rodzice założyli we wsi szkołę, gdzie ojciec uczył miejscowych chłopców, matka – dziewczynki^[4]. Bracia Muchlisy, Gobajdułła i Gabdułła należeli do pierwszego pokolenia reformatorskiego ruchu dżadidów^[2]. Muchlisa w dzieciństwie uczyła się od rodziców języków arabskiego i perskiego, poznawała podstawy islamu, miała dostęp do biblioteki ojca. Jej żywe zainteresowanie książkami i nauką sprawiło, że ojciec i bracia zaczęli poważniej traktować jej edukację^[2]. Jej brat Gabdułła popierał równouprawnienie kobiet i mężczyzn, twierdząc, że Bóg uczynił wszystkich równymi, a obowiązkiem mężczyzn było zwrócić kobietom należne, równe z nimi miejsce w społeczeństwie^[2].

W wieku osiemnastu lat Muchlisa została wydana za mąż za wiejskiego mułłę. Urodziła córkę Mundżiję, adoptowała również córkę zmarłej służącej^[4]. Małżeństwo okazało się nieudane – w 1897 r. Muchlisa za zgodą braci porzuciła męża i razem z córkami wróciła do rodzinnej wsi^[4]. Jej mąż odmówił jednak rozwodu i związek formalnie trwał aż do 1917 r.^[2]

W 1895 r. Gabdułła otworzył w Iż-Bobja szkołę przy meczecie i zaczął prowadzić w niej zajęcia według autorskiego programu. Dwa lata później Gabdułła i Gobajdułła założyli szkołę dla dziewczynek i powierzyli swojej siostrze stanowisko jej kierowniczki^[2]. Muchlisa równocześnie poszerzała swoją wiedzę pod okiem braci, a następnie przekazywała zdobyte wiadomości uczennicom. Szkoła w Iż-Bobja była pierwszą żeńską szkołą, w której realizowano idee oświatowe dżadidów. Absolwentki otrzymywały dyplom uprawniający do pracy w charakterze nauczycielek. Do szkoły zgłaszały się muzułmanki z terenów dzisiejszego Tatarstanu i Powołża, ale także z Rosji centralnej (w tym z Moskwy), Syberii, z Taszkentu, Samarkandy, Biszkeku i Siemipałatyńska^[2]. W 1910 r. szkoła miała osiem klas, a w jej programie znajdowały się takie przedmioty jak gramatyka i literatura turecka, pismo tureckie, język arabski, język rosyjski, recytacja Koranu, kaligrafia, arytmetyka, geografia, nauki ścisłe, historia naturalna, zarządzanie gospodarstwem domowym i rzemiosło^[2]. Rok później szkoła została zamknięta przez władze rosyjskie, które uznały ją za ośrodek niepożądanej myśli pantureckiej i panislamskiej^[2]. Jeszcze wcześniej zamknięto szkołę męską w Iż-Bobja^[4]. Bracia-założyciele placówki zostali skazani na sześć i dwa miesiące więzienia, a po odbyciu kary opuścili Rosję^[2].

Muchlisa Bubi nie została uwięziona i jeszcze w 1911 r. przeniosła się do Troicka, gdzie na zaproszenie zamożnej rodziny Jauszewów została kierowniczką ufundowanej przez nich szkoły żeńskiej, gdzie realizowano program dżadidów^[2]. Organizacja placówki faktycznie trwała trzy lata^[2]. Otwierając szkołę w sierpniu 1914 r., Muchlisa Bubi wezwała do kształcenia kobiet, które w jej przekonaniu było warunkiem koniecznym dla dalszego rozwoju całej społeczności Tatarów w Rosji. Rok później Jauszewowie ufundowali również szkołę nauczycielską dla muzułmanek. Otwierając ją, Muchlisa Bubi wyraziła życzenie, by placówka przyciągnęła setki lub nawet tysiące uczennic, które mogłyby kształcić się „w ojczystym języku i w duchu narodowym”^[2].

Po rewolucji lutowej, 11 maja 1917 r., w Moskwie odbył się I Wszechrosyjski Zjazd Muzułmanów, podczas którego Muchlisa Bubi została wybrana jedną z sześciu osób, którym powierzono urząd kadiego – islamskiego sędziego religijnego^[2]. Kobiety-delegatki uczestniczyły w zjeździe na równi z mężczyznami. Wybór kobiety na kadiego odbył się z niewielką przewagą głosów (307 delegatów i delegatek poparło jej kandydaturę, 280 zagłosowało przeciw)^[4], a po fakcie został przyjęty z oburzeniem przez konserwatywnych ulemów. Konserwatywne pismo religijne Dīn wä maʿīszat, wydawane w Orenburgu, nazwało jej wybór „błędem religijnym i politycznym”^[2].

Mimo tych kontrowersji w 1917 r. Muchlisa Bubi zakończyła pracę jako dyrektorka szkoły i zaczęła pracować w wydziale spraw rodzinnych muzułmańskiego Centralnego Zarządu Duchownego^[2]. Zajmowała się rozstrzyganiem sporów rodzinnych, kobiety z całego kraju przybywały do niej, by szukać pomocy^[2][4]. Opracowała nowe regulacje z zakresu prawa rodzinnego, radykalnie ograniczające poligamię wśród muzułmanów w Rosji, ustanawiające też zasadę, by zawarcie drugiego małżeństwa było możliwe wyłącznie za zgodą pierwszej żony. Muchlisa Bubi wzywała również kobiety, by nie zgadzały się zostawać drugimi żonami^[4]. Opracowała wzór kontraktu małżeńskiego, dający kobiecie prawo do rozwodu w sytuacji, gdyby mąż pozostawił ją bez środków utrzymania na ponad rok, był alkoholikiem lub hazardzistą lub gdyby mimo wszystko bez jej zgody ożenił się z drugą kobietą^[2]. Walczyła o zakaz małżeństw dzieci i zmuszania wdów do zawierania małżeństwa z krewnymi zmarłego męża^[2]. Wspólnie z pozostałymi sędziami w 1923 r. wydała fatwę pozwalającą rosyjskim muzułmankom wyjść powtórnie za mąż, jeśli ich mężowie zaginęli podczas I wojny światowej i klęsk głodu, jakie po niej nastąpiły^[2]. Pisała o roli kobiet w społeczeństwach muzułmańskich, wzywała Tatarki do zachowywania ojczystego języka^[4], podkreślała znaczenie tradycji religijnej^[2]. Widząc, iż władze radzieckie zaostrzały swoją politykę antyreligijną, wzywała imamów w całym kraju do kształcenia dziewczynek, także w klasach koedukacyjnych, przewidując, że to kobiety w przyszłości będą przekazywały swoim dzieciom zasady wiary muzułmańskiej^[2].

Została powtórnie wybrana na urząd kadiego w 1923 i 1926 r.^[2] W Centralnym Zarządzie Duchownym była prawą ręką i najważniejszą współpracowniczką muftiego Rizyitdina Fachreddinowa^[5].

W 1937 r. została aresztowana przez NKWD. Zarzucano jej członkostwo w „burżuazyjno-nacjonalistycznej organizacji powstańczej w Baszkirii”, działalność kontrrewolucyjną i nacjonalistyczną, związki z obcym wywiadem. Podczas śledztwa nie przyznała się do winy i nikogo nie obciążyła^[4]. Została skazana na śmierć i rozstrzelana 23 grudnia 1937 r.^[4] Zrehabilitowana w 1960 r.^[3]