Otusz

Otusz

wieś
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	poznański
Gmina	Buk
Liczba ludności (2013)	456[2]
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	64-320[3]
Tablice rejestracyjne	PZ i POZ
SIMC	0581043
Położenie na mapie gminy Buk Otusz
Położenie na mapie Polski Otusz
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Otusz
Położenie na mapie powiatu poznańskiego Otusz
52°21′19″N 16°34′19″E/52,355278 16,571944[1]
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Otusz – wieś w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Buk^[4][5].

Miejscowość pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Po raz pierwszy odnotowane zostało w łacińskim dokumencie z 1284, według zachowanej kopii z 1521, "Othuze", 1284 "Otuze", 1387 "de Hotusze", 1389 "na Otuszu", 1391 "de Otusze", 1395 "de Otusza", 1396 "Otusze", 1398 "de Otussze, de Othusze, de Othusza". W 1399 odnotowano odmiejscowe nazwisko pochodzące od nazwy wsi "Ottulsky, Otulsky". W 1401 nazwa zapisana została w zlatynizowanej formie " ville nostre… Otusche", 1402 "de Othuse", 1404 "de Othuska", 1411 "Otulę", 1418 "Otusz", 1419 "Otusch", 1424 "Othus", 1426 "Othusz", 1435 w dopełniaczu "Othuscha", 1440 "in Othuscha", 1443 "Ostusch", 1444 "Othusch", 1445 "de Othuschi", 1445 "Otthusch, Ottusch", 1446 "Othvs", 1476 "Othuss", 1478 "Otuschs", 1510 „in villa Othusch”, 1515 "Othvsch", 1622-1624 „Otusz”, 1789 „Otusz” ^[6][7].

Nazwa wykazywała zmiany rodzaju gramatycznego i istnieje kilka teorii na jej pochodzenie. Według pierwszej wywodzi się od nazwy osobowej „Otuch”, skróconej formy staropolskiego imienia „Otjęslaw, Ocięsiaw” lub też od „Ot, Ota, Otmar” z dodanym sufiksem „-je”. Podlawska jako podstawę słowotwórczą rekonstruuje nazwę osobową „Otucha”. Od nazwy wsi pochodzi także polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko „Otuskich” herbu Samson^[6].

Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, w XIX i pierwszej połowie XX wieku, pruska administracja zaboru pruskiego używała nazwy „Otusch” wywiedzionej z nazwy łacińskiej. W 1886 odnotowano polską nazwę „Otusz”. Po wybuchu II wojny światowej w czasie niemieckiej okupacji ziem polskich w 1940 nazistowska administracja III Rzeszy wprowadziła nową, urzędową niemiecką nazwę „Ottenhaus”, którą wieś nosiła do 1944^[7][6][8]

Wieś była początkowo własnością szlachecką należącą do lokalnej szlachty z rodu Otuskich herbu Samson, którzy od jej nazwy przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Zborowskich, Ciesielskich, Niegolewskich. W 1444 miejscowość leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 należała do parafii Niepruszewo^[7][9].

Pierwszy historyczny zapis związany ze wsią pochodzi z kancelarii księcia wielkopolskiego oraz późniejszego króla Polski Przemysła II. W 1284 zatwierdził on dawne oraz nadał nowe zwolnienia immunitetowe dla dóbr kasztelana poznańskiego Tomisława z Szamotuł, a w tym m.in. dla wsi Otusz, zezwalając lokować te wsie na prawie niemieckim^[7][9].

W 1387 wspomniano Jana Jadwiżyca z Otusza (oryginalny zapis "Jadviszicz"). W 1391 odnotowano Wincentego Więceńca Otuskiego, który pozwał do sądu Tomasza z Więckowic o rzekome okradzenie Łękomira z Niegolewa. W 1392 pozwany został przez Mścigniewa Brodziszewskiego z Brodziszewa i Grodziszczka o 5 grzywien. W 1393 jako świadek odnotowany został w dokumentach historycznych Mikołaj sołtys z Otusza. W 1400 sołtys otuski w imieniu swojego pana Mikołaja Kozielskiego był w sporze z łowczym poznańskim Andrzejem z Ptaszkowa i Zajączkowa^[7].

W latach 1394-1406 w historycznych zapisach procesowych wspomniana została Dzierżka z Otusza herbu Nałęcz. W 1394 sąd ziemski uznał jej prawa oraz prawa Jarosławy z Tarnowa do połowy 1,5 łana (łac. "circa 1 1/2 dimidium mansum") w Uścięcicach wbrew roszczeniom Butki Otuskiej żony Jana Otuskiego. W 1395 Dzierżka i jej syn Jan Szram winni byli mieszczaninowi poznańskiemu Maciejowi 1,5 grzywny. W 1406 toczyła spór z Katatzyną Rojewą Rojkową z Dupiewca o posag^[7].

Na przełowmie XIV i XV wieku wspomniani zostali synowie Dzierżki: Mikołaj, Jan Szram i Tomasz z Otusza, Otuscy. W 1391 jako świadek odnotowany został Mikołaj, a w latach 1397-1405 Tomasz. W 1398 starosta generalny wielkopolski zawyrokował w sporze Jana Szrama z Bieniaszkiem, że Bieniaszek ma spłacić Dzierżce i jej synowi Tomaszowi 150 grzywien, zaś Jan jest winien Bieniaszkowi 1,5 grzywny pod groźbą wwiązania w majętności Otusz. W 1407 Jan i Tomasz Otuscy uczestniczyli w procesie o naganę szlachectwa dla Dziersława Odoja z Więckowic, który wystąpił z rodu macierzystego naganionego o zawołaniu „Nałęcz jezioro”^[7].

W XV wieku właścicielem we wsi był Jan z Otusza Otuski syn Świętosława, wicepodsędek w latach 1442-1448 w Poznaniu, a potem w 1445 i 1448 w Kościanie, wicechorąży w latach 1452-1462 oraz 1469-1471 w Poznaniu i 1469 w Kościanie oraz jego dwaj bracia Wojciech i Michał Otuscy. W 1448 tenże Jan Otuski dał Potencjanowi Słapowskiemu wwiązanie w majętności jednego łana w Otuszu, a Słapowski ma trzymać ten łan aż do odebrania 12 grzywien półgroszy długu jaki miał u niego Jan^[7].

W połowie wieku XV właścicielem we wsi był także Mikołaj Zborowski z Otusza. W 1445 zapisał żonie Małgorzacie po 50 kóp groszy posagu oraz wiana na połowie Otusza oraz na Piotrkowicach w powiecie kościańskim. W 1448 poręczyli za niego Bernard z Wysoczki, Jan z Otusza oraz Melchior z Kozłowa. W 1449 Mikołaj został wspomniany jako zmarły, a wdowa po nim Małgorzata z Otusza toczyła spór z Mikołajem Rogaczewskim z Dzięczyny. W 1450 wobec roszczeń Małgorzaty Otuskiej sędziowie utrzymali Katarzynę z Rogaczewa Wielkiego w prawie do jej oprawy wdowiej opisanej na 1/4 Rogaczewa^[7].

Miejscowość odnotowały również historyczne rejestry podatkowe. W 1478 wieś znalazła się w wykazie zaległości podatkowych. W 1508 miał miejsce pobór od 13 łanów, a w 1510 pobór od 11 łanów. W 1510 Otusz należał do dwóch panów Stanisława Otuskiego oraz Macieja Otuskiego alias Turkowskiego. We wsi było wówczas 24 łany wraz z łanami sołeckimi, w tym 13 łanów osiadłych. W 1563 miał miejsce pobór od 11 łanów oraz jednej karczmy dorocznej. W 1577 pobór zapłacił Maciej Nagórski. W 1580 pobór zapłacili Jakub Niegolewski oraz Łukasz Otuski od 12 łanów, 5 zagrodników, trzech łanów opuszczonych, od najemnego robotnika od pługa zwanego ratajem zapłacono od 0,5 pługa 13 groszy. W 1580, 1581, 1586 pobór zapłacił Jakub Niegolewski, a w 1580 i 1584 zapłacił go Łukasz Otuski^[7].

Dokumenty historyczne odnotowały również zwykłych mieszkańców wsi. W 1389 kmiecie z Otusza pozwani zostali przez Tomasza z Więckowic o zniesławienie. W 1393 odnotowany został Michał kmieć z Otusza. W 1448 wspomniano pracownika Jana Cassyfilusa z Otusza, który był w sporze sądowym z Sędziwojem Grzebienickim. W imieniu kmiecia w sądzie wystąpił szlachcic Jan Otuski. W 1440 Magdalena kobieta z Otusza pozwała pracownika Michała Bogmistrzewica kmiecia otuskiego o to, że zawarł z nią słowne (łac. "per verba") małżeństwo, po czym współżył z nią, w wyniku czego Magdalena urodziła dziewczynkę, którą przedstawiła biskupowi poznańskiemu Andrzejowi Bnińskiemu. Pozwany Michał wypierał się wszystkiego, a biskup zawyrokował, że Michał ma zapłacić tejże Małgorzacie 2 grzywny i 4 ćwiertnie żyta po 2 latach natomiast Magdalena ma oddać dziecko wspomnianemu Michałowi^[7].

W 1447 pracownik Wojciech z Otusza toczył spór sądowy ze szlachcicem Michałem z Sędzina. W 1450 wspomniano, że kmiecie z Otusza uprawiali role w Niepruszewie. W 1493 imiennie odnotowano zagrodników otuskich Pędzirost (oryg "Pandzyrasth"), Lubowski i Piorowski, a na łanach osiadłych siedzieli kmiecie: Lisek, Gruby, Nowak, Staszek i Gronostaj. W 1510 odnotowano we wsi kmiecia Macieja Klecza, karczmarza Jakuba i zagrodnika Mikołaja Wzarela. W latach 1571-1584 notowany był pracownik Błażej Ryba, który miał w Otuszu jeden łan^[7].

W końcu XV wieku odnotowano proces majątkowy kmieci otuskich. W 1499 Jan Burza z Otusza, pracownik Andrzej Burza z Otusza, a wówczas kmieć w Zegowie oraz Marcin z Buku toczyli proces z Kleofasem plebanem w Grodzisku (obecnie Grodzisk Wielkopolski) o dobra ruchome i nieruchome, złoto, srebro, pieniądze i klejnoty o wartości 3000 złotych, które około 6 lat temu po śmierci ich krewnego, kupca weneckiego (łac. "mercator de Veneciis") Andrzeja Bodara z Otusza. Kupiec ten był bratem rodzonym Jana Burzy ale majątek po nim otrzymał zmarły Piotr zwany Twardy Czołta (łac. "Czoltha") mieszczanin z Grodziska, ojciec wspomnianego Kleofasa. Krewni zmarłego Andrzeja powołali się w swoim pozwie na dokument kasztelana poznańskiego i starosty generalnego Wielkopolski Jana z Ostroroga, w którym nakazano Piotrowi Twardemu zapłatę tymże chłopom Janowi Burzy i Marcinowi 1000 złotych. Po śmierci Piotra zobowiązanie to przeszło z mocy prawa na jego syna Kleofasa, który twierdził, że nie posiada dóbr po ojcu, gdyż odziedziczyła je jego matka. W wyroku ostatecznym oficjał poznański oddalił pozew krewnych zmarłego Andrzeja, a ich prokurator zapowiedział apelację w Gnieźnie (łac. „tam ad Sedem Apostolicam, quam Gneznensem”)^[7].

W latach 1562-1588 właścicielem wsi był Łukasz Otuski syn Wojciecha Otuskiego. W 1569 sprzedał on Maciejowi Niegolewskiemu za 1000 złotych polskich rolę (łac. „area”) zwaną „Frączkowski”, a także swoje osiadłe części dziedziczne w Otuszu i łany opuszczone w Radwankowie, które to części dzierżył z rąk Małgorzaty Więckowskiej obecnej żony Łukasza Chraplewskiego. Małgorzata miała na tych majętnościach oprawione posag oraz wiano przez swojego pierwszego męża zmarłego Stanisława Otuskiego syna Macieja. W 1570 Łukasz Otuski zeznał, że nie będzie rościł pretensji wobec braci Niegolewskich do części Otusza, którą jego zmarły ojciec Wojciech sprzedał owym braciom z zastrzeżeniem prawa odkupu za 200 grzywien. W 1571 Łukasz sprzedał z zastrzeżeniem prawa odkupu Maciejowi Niegolewskiemu dwa łany opuszczone oraz jeden łan osiadły, na którym siedział pracownik Błażej Ryba, w Otuszu za 550 złotych polskich; gdyby zaś dzierżawa innej części Otusza i Radwankowa na sumę 1000 złotych polskich nie została wykupiona przez tegoż Łukasza w ciągu dwóch lat to zobowiązał się on wwiązać Niegolewskich w 3 łany w Otuszu oraz w część Otusza i Radwankowa na sumę 1550 złotych polskich^[7].

W latach 1543-1595 jako właściciele we wsi odnotowani zostali bracia Niegolewscy - Mikołaj, Jan, Maciej, Marcin, Stanisław i Jakub dzieci Macieja Otuskiego, które przyjęły odmiejscowe nazwisko od Niegolewa. W 1559 Mikołaj w działach braterskich otrzymał połowę Otusza wraz z zapisaną na niej sumą 250 złotych węgierskich oraz połowę Wysoczki. Niegolewskich jako właścicieli notowano także w latach 1562, 1569, 1571 Mikołaja, a w latach 1584-1585 Jakub i Łukasz. W latach 1586-1595 dziedzicem części Otusza był Jakub NIegolewski^[7].

Około 1793 właścicielem we wsi był Seweryna Krzycka^[9]. Wieś szlachecka Othusz położona była w 1580 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim^[10].

W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) Otusz należał do wsi większych w ówczesnym powiecie bukowskim, który dzielił się na cztery okręgi (bukowski, grodziski, lutomyślski oraz lwowkowski)^[11]. Otusz należał do okręgu bukowskiego i był siedzibą majętności o tej samej nazwie, której właścicielem był Jan Sierakowski^[11]. W skład majątku Otusz wchodziły ponadto: Niepruszewo, folwark Józefowo, Kalwy oraz folwark Wygoda. Według spisu urzędowego z 1837 wieś liczyła 393 mieszkańców i 36 dymów (domostw)^[11].

Pod koniec XIX wieku wieś liczyła 11 domostw z 93 mieszkańcami^[9]. Majątek (dominium) o powierzchni 1014,40 ha liczył 23 domostwa i 357 mieszkańców i wchodził w skład dóbr niepruszewskich^[9]. Właścicielem był ks. Henryk XIV Reuss, a wcześniej ppłk Józef Sierakowski^[9]. Okręg dominialny obejmował także folwarki Józefowo i Wygoda^[9].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego^[12]. Miejscowość dała nazwę przystankowi kolejowemu Otusz, znajdującemu się ok. 2 km na południowy wschód, na terenie wsi Skrzynki.

W miejscowości znajduje się katolicka kaplica filialna parafii św. Wawrzyńca w Niepruszewie.

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. III L-Q, hasło „Otusz”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 1992, s. 528-536.
• Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom VIII O-Pn, hasło „Ogrody (2)”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego , Wydawnictwo Pandit, 2009, s. 249. ISBN 978-83-88866-71-5.

• Otusz, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .