Pałac
_(cropped).jpg)
.jpg)
Pałac (st.czes. palác, z wł. palazzo, z łac. palātium, Palātium, Palatyn[2][3]) – reprezentacyjna budowla mieszkalna pozbawiona cech obronnych[4], rezydencja władcy, wielkopańska lub patrycjuszowska; od XIX w. także okazały budynek użyteczności publicznej, zwłaszcza siedziba władz lub instytucji państwowych[5][6]. Ze względu na funkcje i położenie wyróżnia się pałace: wiejskie, miejskie, myśliwskie i letnie[7].
Starożytność
W starożytności we wszystkich kręgach kulturowych wznoszono budowle typu pałacowego, np.:
- Kreta – pałace minojskie w Knossos, Fajstos, Zakros i Malii z XIX-XIII w. p.n.e.,
- Egipt – pałace Totmesa III i Amenhotepa III w Tebach z XV-XIV w. p.n.e.,
- Mezopotamia – pałac w Dur-Szarrukin z VIII w. p.n.e.,
- Persja – pałace w Suza i Persepolis z VI-IV w. p.n.e.
- Chiny – pałac w Erlitou i kompleks pałacowy w Xinmi (w prowincji Henan) z czasów dynastii Xia z III tysiąclecia p.n.e.[8][9]
W starożytnej Grecji ten typ budowli wykształcił się stosunkowo późno, w okresie hellenistycznym. Także w starożytnym Rzymie (np. na Palatynie, łac. Mons Palatinus) i Bizancjum powstawały okazałe budowle pałacowe.
Średniowiecze
W średniowiecznej Europie budowle typu pałacowego występują jedynie w kręgu kultury bizantyjskiej i muzułmańskiej, funkcje reprezentacyjno-rezydencjonalne pełniły głównie zamki. W okresie przedromańskim i romańskim w Polsce wznoszono pałace książęce zwane palatium[7]. We Włoszech od XV w. wykształca się pałac miejski (np. pałac Strozzich we Florencji). Architektura tych budowli sprowadzała się do prostej bryły, najczęściej o trzech kondygnacjach i wewnętrznym czworobocznym dziedzińcu arkadowym[7].
Renesans
Intensywny rozwój architektury pałacowej nastąpił w okresie renesansu, głównie we Włoszech (Wenecja, Florencja, Rzym). Za formę przejściową można uznać palazzo in fortezza – ufortyfikowaną budowlę o wyraźnych cechach reprezentacyjno-rezydencjonalnych (przykłady: zamek w Łańcucie, zamek w Podhorcach, zamek w Rzeszowie, Krzyżtopór). W całej Europie przyjął się typ florenckiego renesansowego pałacu miejskiego (3-kondygnacyjna budowla z wewnętrznym czworobocznym dziedzińcem krużgankowym, elewacje boniowane lub podzielone gzymsami, czy też opilastrowane). Z czasem wzbogacano artykulację elewacji podziałami, zwiększano liczbę otworów, różnicując wysokość kondygnacji i ich program (piano nobile, mezzanino). Poza miastem wznoszono letnie pałace podmiejskie (willa).
Barok
Rozkwit architektury pałacowej w okresie baroku zawdzięcza się realizacjom francuskim. Największą popularność uzyskał typ pałacu entre cour et jardin, charakteryzujący się ścisłą osią symetrii i wielką skalą. Główny korpus pałacu posiadał najczęściej ryzalit akcentujący oś symetrii całego założenia z przylegającymi prostopadle do niego skrzydłami, między którymi powstawał reprezentacyjny dziedziniec zwany cour d’honneur. Po przeciwnej stronie pałacu znajdował się ogród, lub park[7]. Pałace miejskie miały często korpus główny przylegający do ulicy. W Polsce rozwinął się typ pałacu z alkierzami w narożach.
Klasycyzm
W okresie klasycystycznym schemat założenia bywał upraszczany przez zredukowanie skrzydeł, które zastępowały wolno stojące oficyny.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Iwona Barańska: Architektura Kalisza w dobie Królestwa Kongresowego. Kalisz: Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2002, s. 147–151. ISBN 83-85638-24-5.
- ↑ Bańkowski A., Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 2, L–P, Warszawa 2000, s. 489. ISBN 83-01-13017-2
- ↑ Palast, [w:] Meyers Konversations-Lexikon, tom 12, Bibliographisches Institut, Lipsk 1885–1892, s. 618. (niem.)
- ↑ Pevsner N., Fleming J., Honour H., Encyklopedia architektury, Warszawa 1997, s. 267.
- ↑ Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Krystyna Kubalska-Sulkiewicz (red.), Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 1996, s. 298, ISBN 83-01-11785-0, OCLC 69367176.
- ↑ Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 115. ISBN 83-85001-89-1.
- ↑ a b c d Romuald Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach. Legnica: Stowarzyszenie „Wspólnota Akademicka”, 2008, s. 6. ISBN 978-83-89102-63-8.
- ↑ W Chinach odkopano najstarszy w kraju pałac cesarski [online], Rzeczpospolita [dostęp 2025-03-26].
- ↑ W Chinach odkryto starożytny kompleks pałacowy. Jest prawie tak samo stary, jak egipskie piramidy | National Geographic [online], www.national-geographic.pl [dostęp 2025-03-26].
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.