Pniewite

Pniewite

wieś
Państwo	Polska
Województwo	kujawsko-pomorskie
Powiat	chełmiński
Gmina	Lisewo
Liczba ludności (III 2011)	350[2]
Strefa numeracyjna	56
Kod pocztowy	86-230[3]
Tablice rejestracyjne	CCH
SIMC	0846197
Położenie na mapie gminy Lisewo Pniewite
Położenie na mapie Polski Pniewite
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego Pniewite
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego Pniewite
53°19′19″N 18°39′54″E/53,321944 18,665000[1]

Pniewite – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Lisewo.

W 1993 wieś zajmowała obszar 818 ha, z czego 732 ha stanowił użytki rolne^[4].

Wieś położona jest niedaleko dwóch jezior, które w XIX wieku nazywały się Szkockie oraz Gęsie (miały mieć po 40 mórg) - w pewnej odległości od tzw. szosy chełmińskiej (dzisiejsza DW 548)^[5].

Na północ od wsi Lisewo występują moreny czołowe, spotkać je można także w okolicy wsi Drzonowo oraz Kornatowo, a także pomiędzy Pniewitym oraz Malankowem, gdzie stanowi ona zwarty ciąg o szerokości do 2 km. Prezentować mają sobą najlepiej wykształcony typ moreny na całej ziemi chełmińskiej^[6].

Jezioro (Jezioro Pniewickie) przy którym położona jest wieś, reprezentuje typ jeziora rynnowego^[7].

Według ustaleń Haliny Turskiej nazwa miejscowości wywodzić się ma od właściwości terenu, a oznaczać ona ma miejsce pełne pnikaów lub karczy^[8].

Na 1570 jest poświadczone, iż stanowiła własność królewską, należała do starostwa lipienieckiego i podlegała pod parafię w Lisewie^[9].

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa toruńskiego.

Wedle urzędowego podziału terytorialnego kraju, w obrębie Pniewitego wyróżnione są 3 części miejscowości: Klasztor, Nad Torem i Sepety^[10]. Do końca 2010 r. wyróżniona była także 1 dalsza część miejscowości – Nad Jeziorem, jednak została ona zniesiona z dniem 1 stycznia 2011 r.^[11]

W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)^[12], w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)^[13].

W 1864 z 619 mieszkańców wsi 404 przedstawiły się jako Polacy, 211 jako Niemcy, a 4 jako Żydzi^[14].

W 1885 z 664 mieszkańców wsi 464 osoby przedstawiły się jako Polacy, 193 jako Niemcy, a 7 osób jako Żydzi^[14].

W 1905 z 644 mieszkańców wsi 461 osób przedstawiło się jako Polacy, a 183 jako Niemcy^[14].

W 1910 z 698 mieszkańców wsi 402 osoby przedstawiły się jako Polacy, a 296 jako Niemcy^[14].

W 1921 z 641 mieszkańców wsi 549 osoby przedstawiły się jako Polacy, 92 jako Niemcy^[14].

Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Pniewite było zamieszkane przez 516 mieszkańców. Czyniło ją wtedy drugą największą wsią w gromadzie Lisewo^[15].

Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 350 mieszkańców^[2]. Jest czwartą co do wielkości miejscowością gminy Lisewo.

Miejscowość lokowna została na praiwe chełmnińskim w 1250 roku, lecz pierwsze ślady osadnictwa można odnaleźć, nad jeziorem pniewickim, już pod koniec XII w.^[4], podczas zakładnaia wsi wydana zostać miała wolnemu sołtysowi^[5]. W tym samym wieku wykupina miałza zostać wykupiona rodzinę możnowładczą^[4].

Według pierwszych zapisków, które dokumentują jej istnienie w 1421, wieś nazywała się Pnywich, Pnywit oraz Pnyewith^[17]. Podlegało wójtostwu w Lipienku połączonemu w komturstwie Kowalewskim. W tym czasie stanoiwła własność zakonu krzyżackiego, a zaległy czynsz wynosił 18 grzywien i 1 wiardunek. W latach 1423 i 1424 wzmiankowany jest niejaki Maciej, który w Pniewitym posiadał 4 łany, z ten sam dokument (Das Dienstbuch des Kulmerlandes 1423-1424, t. 5, Würzburg 1966^[18]) przekazuje rowież, iż sołtys posiadał takż 4 łany. Obydwaj byli zobowiązani do jednej służby w zbroii lekkiej. Niedługo później, bo z lat 1437 i 1438 posiadamy kolejne informacje na temat tej wsi. Przekazana jest informacja, iż wciąż podlagała pod wójtostwo lipienieckie, a jej powierzchnia wynosiła 40 łanów, z tego 33 stanowiły łany osiadłe, za które płacono 1 grzywnę czynszu. Poświadcznona na ten czas jest również karczma, z której właściel płacił 5 wiardunków^[9].

W 1525 król Zygmunt Stary nadał Pniewite, jak i inne, w znacznej mierze, opustoszałe wsie^[a] mieszczaninowi toruńskiemu Estkenowi^[b]. W 1570, w spisie podatkowym starostwa lipieńskiego, wieś notowana jest pod nazwą Pniewithe (lub Pniewilce^[19]) i mieszkać w niej miało 200 osób na 23 łanach. Każdy z chłopów zapłacić miał po 20 groszy, sołtys też zapłacić 20 gr. Mieszkający tutaj zagrodnicy, 11 osób, zapłacili po 2 gr. od osoby, a z wynajętych siedmiu chałup każdy zapłacił po 6 groszy, 4 komorników zapłaciło po 4 grosze od osoby^[19]. W tym samym czasie była własnością królewską^[9]. Z innych dokumentów z XVI wieku Pniweite występuje także pod nazwami Pniwilcwe czy Pniewite właśnie^[4].

Podczas Potopu Szwedzkiego wieś została zniszczona. Do końca wieku XVII była wsią dierżawioną orzez sołtysów^[4]. Do końca 1625 właściceielem sołectwa i wsi był niejaki Kęsicki, a w latach 1625-1684 była rodzina Napolskich. Natomiast w roku 1684 wzmiankowany, jako dzierżawca całej wsi, jest bliżej nieokreślony Bezler^[20].

Z dokumentów sporządzonych podczas wizytacji Potockiego, w roku 1706, Pniewite zamieszkiwało 12 włościan, a wieś posiadać miał sołtys, który płacić mesznego półtora korca żyta i tyle samo owsa^[5]. Do 1749 dzierżawcą całego sołectwa był niejaki Tułłakiewicz, jednak w latach 1748-1789 dierżawcą Pniewitego był już Orłowski^[20]. Wskazywać może to na to, że pod koniecc lat 40. XVIII z sołectwa Pniewite zostało wyodrębnione pod samodzielną dierżwawę. Utrata wsi przez Orłowskiego związna była z nieprzełużeniem umowy dierżwaczej przez administrację pruską, która po jej wygaśnięciu rozpoczęła osadzać rodziny niemieckie. Do wsi sprowadzono wówczas 10 rodzin^[20].

Po I rozbiorze Rzeczpospolitej Pniewite przeszło na własność skarbu pruskiego. Od tego momentu w dokumentach pruskich, jak i niemieckich występowało pod nazwą Pniewitten^[21].

Od ok. 1840 miejscowości istniała szkoła katolicka (początkowo była ona jednoklasowa^[14]), którą zamieszkiwało w tym czasie 616 mieszkańców (404 katolików i 211 ewangelików), a znajdowało się 185 budynków z czego 77 stanowiły domostwa. Powierzchnia wsi w tamtym czasie wynosiła 3272 mórg. W 1885 majątek w Pniewitym kupił, podczas licytacji (subhascie), Niemiec (w Słowniku geograficznym nabywca ten określany jest jako kapitalista) Schoeneich za 17.000 marek^[5]. Dla tego okresu znani są także i inni właściciele. W latach 1826-1838 właścicielem wolnego sołectwa był niejaki Yzendoorn, w 1864 w posiadanie przejął ją Krahn, następny był wyżej wymieniony Schoeneich, który był także właścicele wolnego sołectwa. W okresie posiadania sołectwa przez Yzendoorna przeprowadzono pomiary i komasację gruntów. Z podliczonych i wymierzonych 159 parcel mieszczących się na trzech polach utworzono 24 nowe gospodarstwa o wielkościach od 8 ha do 126 ha. Wtedt też przeprowadzeno uwłaszczenie chłopów^[22].

W 1897 Pniewite przejął Siudowski, która była w posiadaniu tej rodziny do 1925^[20]. W 1910 rodzina Siudowskich w miejscowości wzniosła pałac. Część ziemi w miejscowości posiadał też Niemiec Neuman, który w 1906 roku sprzedał ziemie Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej, ziemie tę rozdzielono wśród 22 rodzin niemieckich^[c]. Niemcy w większości opuścili wieś po I wojnie światowej, na ich miejsce osiedlili się przybysze z centralnej Polski, z terenówwojewództwa krakowskiego, a także emigranic ze Stanów Zjednoczonych^[14]. W 1925 pałac wraz z ziemią (154 ha) po Siudowskich kupiła Maria Karłowska herbu Prawdzic, która była założycielką Zgromadzenia Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej. W pałacu zorganizowała siedzibę domu zakonnego^[23]. W 1932 miejscowa szkoła została podnieiona ze szkoły dwuklasowej, do czteroklasowej^[14].

Pniweite pod zarządem sióstr reprezentowało sobą bardzo wysoki poziom klutury rolnej, a sama gospodarka, która prowadzona była przez Zgromadzenie także osiągało bardzo dobre wyniki, a dzięki bardzo starannemu prowadzniu hodowli krów, buhajów oraz koni często zostawały medalistakami wystaw hodowalnych organizowanych w Poznaniu. W 1927 wieś została odwiedzona przez żonę prezydenta, Michalinę Mościcką. Dzięki swojej działaności była odwiedzana przez liczne wycieczki, a w 1933 podjęta została nawet wycieczka z Francji^[14].

W latach 1939 - 1942 dotychczasową nazwą wsi było Pniewitten, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942 - 1945 nazywała się Niewitten^[13]. W czasie okupacji zostało zastrzelonych przez żołnierzy niemieckich dwóch nauczycieli - Antoni Mąka oraz Bronisław Wojnowski^[24].

W dobie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej ziemie wsi stanowiły część Państwowego Gospodarstwa Rolnego Pniewite^[25].

Według rejestru zabytków NID^[26] na listę zabytków wpisany jest park pałacowy z końca XIX w., nr rej.: 458 z 26.11.1984.

• J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993.
• Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022.
• J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1945), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
• W. Niewiarowski, Środowisko geograficzne powiatu i miasta Chełmna, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
• H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
• K. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", r. M. Biskup, Toruń 1968.
• J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1945), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
• K. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz ustalenia nazw obiektów fizjograficznych (Dz. U. z 2010 r. Nr 257, poz. 1741 (ISAP)).

• Pniewite [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. VIII, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1887.
• Pniewite [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, red. T. Jurek.