Lipienek

Lipienek
Lipieniek
wieś
Ilustracja
Klasycystyczny dwór w Lipienku
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Powiat

chełmiński

Gmina

Lisewo

Liczba ludności (III 2011)

338[2]

Strefa numeracyjna

56

Kod pocztowy

86-230[3]

Tablice rejestracyjne

CCH

SIMC

0846145

Położenie na mapie gminy Lisewo
Mapa konturowa gminy Lisewo, na dole znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego
Mapa konturowa powiatu chełmińskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Ziemia53°16′00″N 18°39′28″E/53,266667 18,657778[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Lipienek (nazwa historyczna: Lipieniek[1], niem. Leipe, także dawniej Lipno[4] i Lippe[5]) – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Lisewo.

Podział administracyjny

Pozostałości murów zamkowych

Do Lipienka w latach 1466–1772 należały miejscowości: Bocień, Drzonowo, Firlus, Gronowo, Kornatowo, Kotnowo, Krusin, Lisewo, Malankowo, Pniewite, Strucfoń i Szerokopas.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa toruńskiego.

Wedle urzędowego podziału terytorialnego kraju, w obrębie Lipienka wyróżnione są 2 części miejscowości: Pod Drzonowo i Pod Dubielno[6]. Do końca 2010 wyróżnione były także 2 inne – Nad Jeziorem i Pod Strucfoń, jednak zostały one zniesione z dniem 1 stycznia 2011[7].

Demografia

Według Narodowego Spisu Powszechnego (marzec 2011) wieś liczyła 338 mieszkańców[2]. Jest piątą co do wielkości miejscowością gminy.

Historia

 Osobny artykuł: Zamek w Lipienku.

We wsi znajdują się ruiny zamku krzyżackiego wpisane do rejestru zabytków NID[8] (nr rej.: A/147/64 z 18.10.1934). Zamek był siedzibą komturów ziemi chełmińskiej a następnie wójtów lipieńskich, podległych bezpośrednio wielkiemu mistrzowi z Malborka. W 1291 na zamku w Lipienku wydano przywilej lokacyjny dla miasta Grudziądza. W 1330 król Władysław Łokietek próbował bezskutecznie zdobyć zamek przy wsparciu wojsk węgierskich i litewskich, w związku z czym 18 października 1330 zawarł tu rozejm z Krzyżakami.

Po II pokoju toruńskim z 1466 Lipienek znalazł się w Koronie i był siedzibą starosty, jako zarządcy dóbr królewskich. Od 1530 do 1649 starostami lipieńskimi (lipnowskimi) byli Kostkowie herbu Dąbrowa. Przed 1565 odbudowali oni zamek w Lipienku na swoją rezydencję. Ufundowali także szesnastoboczną, gotycko-renesansową wieżę w kościele w pobliskim Lisewie, gdzie niektórzy z nich są pochowani. Po Kostkach starostwo przejęli Czerscy i Smoguleccy, dzierżący na Lipienku emfiteuzę. W latach 1725–1748 starostami lipieńskimi byli Lubomirscy. Ostatnim starostą był Adam Grabowski, który dzierżawił Lipienek Franciszkowi Rybińskiemu. 16 września 1772, w obecności Rybińskiego, majątek przejęli komisarze pruscy. Sam Grabowski 11 dni później złożył królowi pruskiemu homagium.

Zamek lipieński został zniszczony w wyniku ciężkich walk podczas potopu szwedzkiego w 1659 i już nie odbudowany, choć pozostawał zamieszkany jeszcze w 1765.

Starostowie lipieńscy (starostowie niegrodowi w woj. chełmińskim)[9]:

  • Wacław z Ledecza Czerwonka, w 1472 (także starosta kowalewski; posiadał zapis "na Lipnie")
  • Mikołaj Kowalikowski i Reinhold Feldstedt (mieszczanin gdański), do 11.02.1511
  • Jan i Krzysztof Boroszewscy, znani także pod nazwiskiem Skarszewscy, 1511-1530 (także starostowie skarszewscy)
  • Stanisław Kostka, 13.01.1530-12.1555 (śmierć; także wojewoda chełmiński i pomorski, kasztelan chełmiński i elbląski oraz podskarbi ziem pruskich; otrzymał w 1530 od króla "Lipno, Kotnowo, Małygrzegorz i Malankowo na prawie feudalnym", które odkupił od Skarszewskich a w 1543 dostał także Drzonowo i Strucfoń, jako "należące do grodu lipieńskiego"; w 1547 zapisał swojej żonie, Elżbiecie von Eulenburg, Lipno, Wieldządz i Strucfoń jako wiano); pochowany w kościele w Lisewie
  • Jan Kostka, 12.1555-05.1581 (śmierć), syn poprzednika (także wojewoda sandomierski i kasztelan gdański); pochowany w lisewskim kościele
  • Jan Kostka (II), 25.11.1581-1582 (śmierć), syn poprzednika
  • Jan Kostka (III), 03.11.1591-1592 (śmierć), brat poprzednika
  • Zofia Herburtówna Kostkowa, 15.07.1592-26.04.1602, wdowa po poprzedniku (otrzymała dożywocie na Lipienku już w momencie nominacji męża 3 listopada 1591; z upoważnienia królewskiego odstąpiła starostwo synowi)
  • Jan Kostka (IV), 26.04.1602-24.05.1624 (śmierć), syn poprzedniczki i Jana III
  • Samuel Żaliński, do 06.10.1629 (śmierć), spowinowacony z Kostkami przez swoją macochę (występuje jako starosta lipieński w 1629; także wojewoda malborski i pomorski, podskarbi ziem pruskich, kasztelan elbląski i ekonom malborski)
  • Stanisław Franciszek Kostka, 28.06.1644-1649, starszy syn Jana IV
  • Albrecht (Olbrycht) Czerski, do 16.09.1655 (śmierć; także kasztelan chełmiński)
  • Teresa z Niemojewskich Czerska, od 16.09.1655, wdowa po poprzedniku (po śmierci męża uzyskała prawo emfiteutyczne na starostwie lipieńskim)
  • Zofia Anna z Niemojewskich Smogulecka, 24.10.1664 (występuje w lustracji z 1664 jako zajmująca Lipienek), siostra poprzedniczki (przejęła po niej emfiteuzę)
  • Mikołaj Smogulecki, 31.03.1665-1675 (śmierć; prawdopodobnie przejął emfiteuzę od poprzedniczki a 31.03.1665 uzyskał dożywocie "na Lipienku"; także kasztelan gdański)
  • Kazimierz Zawadzki, 1676-1691[10][11] (śmierć; otrzymał starostwo lipieńskie w zamian za odstąpione starostwo puckie a 14.01.1688 otrzymał wraz z żoną, Ludwiką Katarzyną Schlieben, dożywocie na Lipienku; w 1689 otrzymali oni pozwolenie wydzierżawienia starostwa Rykaczewskim; także kasztelan chełmiński i podkomorzy malborski)
  • Jakub Zygmunt Rybiński, co najmniej od 07.01.1723-16.12.1725 (śmierć; generał, także wojewoda chełmiński, łowczy wielki koronny, marszałek Trybunału Głównego Koronnego, podkomorzy chełmiński, ekonom malborski i ambasador Rzeczypospolitej w Imperium Osmańskim w 1710)
  • Jerzy Dominik Lubomirski, 18.12.1725-1727 (śmierć; generał, także wojewoda krakowski, podkomorzy nadworny koronny i podstoli koronny)
  • Magdalena Tarłówna Lubomirska, 1727-14.06.1728, wdowa po poprzedniku (nadaniem królewskim otrzymała starostwo wraz z mężem, w 1728 przekazała je synowi)
  • Antoni Benedykt Lubomirski[12],[13], 14.06.1728-28.06.1748 (otrzymał starostwo lipieńskie od matki na mocy upoważnienia królewskiego; jego żona, Anna z Ożarowskich, otrzymała na Lipienku ius communicativum 13.07.1737; w 1743 otrzymał zezwolenie na wydzierżawienie starostwa Piotrowi Riaucour; 28.06.1748 oboje małżonkowie otrzymali zgodę na przekazanie Lipienka następcom; generał, także miecznik wielki koronny)
  • Henryk Brühl, 28.06.1748-09.12.1752 (za zgodą króla otrzymał wraz z żoną, Marią Anną von Kolowrat-Krakowsky, od poprzedników, starostwo lipieńskie a dwa miesiące później uzyskali oni pozwolenie na wydzierżawienie Lipienka Tomaszowi Grąbczewskiemu; 09.12.1752 otrzymali zgodę na przekazanie starostwa następcom; hrabia, generał, premier Saksonii i faworyt Augusta III)
  • Aleksy Husarzewski, Hussarzewski
  • Adam Dąmbski, Dąbski
  • Adam Mateusz Goetzendorf[14]-Grabowski (szambelan, generał)

W skład starostwa lipieńskiego wchodziły następujące wsie: Bocień, Drzonowo, Firlus, Gronowo, Kornatowo, Kotnowo, Krusin, Lipienek, Lisewo, Malankowo, Pniewite, Strucfoń, Szerokopas[15].

Po I rozbiorze Polski w 1772 majątek znalazł się w rękach pruskiego skarbu państwa a po 1918 przeszedł na własność odrodzonego państwa polskiego. W II poł. XIX w. wybudowano tu późnoklasycystyczny dwór a wokół niego powstał duży folwark.

W dwudziestoleciu międzywojennym Majątek Państwowy Lipienek był dzierżawiony przez inż. Stanisława Jana Haertlé'a. Haertlé prowadził w Lipienku pionierskie hodowle świń, owiec, drobiu i koni zimnokrwistych. Haertlé wraz ze współpracownikami pracował nad stworzeniem nowej rasy świń, która została nazwana wielka biała pomorska (obecnie wielka biała polska, zwana także ostrouchą). Osiągnięcie to zostało oficjalnie potwierdzone w 1936 przez Polskie To­warzystwo Zootechniczne i Minister­stwo Rolnictwa i Reform Rolnych. W Lipienku prowadzono księgi rodowodowe tej rasy. Haertlé prowadził także owczarnię zarodową merynosów z najdłuższymi udokumentowanymi rodowodami tych zwierząt w Polsce oraz stadninę koni półkrwi i typu pogrubionego, używanego do pracy na roli. W Lipienku hodowano również kury ras Rhode Island i Sussex[16].

W latach 1939 - 1942 dotychczasową nazwą wsi było Lippinken Dom., lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942 - 1945 nazywała się Burgleipe. Nazwa folwarku także uległa zmianie z Klein-Linde na Kleinlinde[17].

Przypisy

  1. ↑ a b Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 27 maja 2025, identyfikator PRNG: 68572.
  2. ↑ a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 663 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  4. ↑ Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], www.slownik.ihpan.edu.pl [dostęp 2021-05-27].
  5. ↑ Wiesław Nowosad, Konopaccy herbu Odwaga - dzieje pomorskiej rodziny senatorskiej w XV-XVIII wieku : studium genealogiczno-majątkowe, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2014, s. 62, ISBN 978-83-7181-857-8.
  6. ↑ SIMC: Pod Drzonowo – 1028354, Pod Dubielno – 1028360.
  7. ↑ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz ustalenia nazw obiektów fizjograficznych (Dz. U. z 2010 r. Nr 257, poz. 1741 (ISAP))
  8. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026, s. 29 [dostęp 2016-05-22].
  9. ↑ Paweł Czaplewski, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich : 1454-1772, Toruń: TNT, 1921, ss. 123-126.
  10. ↑ P. Czaplewski podaje błędną datę śmierci 1692.
  11. ↑ Elektroniczna Baza Bibliografii Estreichera
  12. ↑ Antoni Benedykt ks. Lubomirski z Lubomierza h. Drużyna [online], Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-05-27].
  13. ↑ P. Czaplewski podaje prawdopodobnie błędnie jego imię Ignacy.
  14. ↑ Adam Mateusz Goetzendorf-Grabowski z Grabowa h. Zbiświcz [online], Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-05-28].
  15. ↑ Co wiemy [online], www.szerokopas.gminachelmza.pl [dostęp 2021-05-27].
  16. ↑ Lipienki-inż.St.Haertle, „Dzień Pomorza”, 22 lipca 1937, s. 15.
  17. ↑ Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 100.
Gmina Lisewo
Wsie
Części wsi

Herb gminy Lisewo

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya