Potaż
 Kawałki surowego potażu | |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Skład chemiczny |
zanieczyszczony |
|---|---|
Potaż (regionalna[potrzebny przypis], historyczna[a], rzadsza pisownia: potasz[1]) – zanieczyszczona postać węglanu potasu K2CO3, rozpuszczalna w wodzie część popiołu pochodzącego ze spalania węgla drzewnego, zawierająca również zmienne ilości innych związków potasu.
Nazwa potaż bywa używana na określenie dowolnego minerału zawierającego potas, zwłaszcza w krajach anglojęzycznych (ang. potash[2]).
Etymologia
Określenie pochodzi od średniowiecznego niderlandzkiego słowa Pottasche (garnek + popiół)[1], nawiązującego do sposobu otrzymywania substancji w żelaznych naczyniach. Nazwa przyjęła się szeroko w językach europejskich, np. niem. Pottasche, ang. potash, franc. potasse, hiszp. potasa, szwed. pottaska, fin. potaska, ros. поташ (potasz), czes. potaš, lit. potašas, łot. potašs[3].
Historia
Zastosowanie popiołu uzyskanego z roślin jako nawozu jest znane od czasów antycznych. Polska była dość długo eksporterem potażu. Szczyt produkcji potażu w Polsce osiągnięto w XVII i XVIII w.[4] Polscy specjaliści od wytwarzania potażu byli tak cenieni, że z inicjatywy kapitana Johna Smitha zostali sprowadzeni przez kolonistów angielskich do Ameryki. 1 października 1608 roku grupa polskich rzemieślników, specjalistów produkcji mydła, potażu oraz szkła przybyła do pierwszej osady kolonistów angielskich w Ameryce Północnej o nazwie Jamestown na brytyjskim statku „Mary and Margaret” i założyła pierwsze na amerykańskim kontynencie manufaktury produkcyjne[5]. Rzemieślnicy wytwarzający potaż byli więc protoplastami obecnej amerykańskiej Polonii. Istotne znaczenie produkcji potażu dla gospodarki Rzeczypospolitej poeta Ignacy Krasicki tak ujął nawet w jednej ze swoich fraszek:
„Gdyby nie było potażu
Nie byłoby ekwipażu;
Skarb to nie dość wielbiony
Z popiołów mamy galony.” –
Ignacy Krasicki (1735–1801)[6]
Manufakturowy zakład wyrobu potażu to potasznia, potażnia lub potażarnia. W Polsce istnieje wiele nazw geograficznych, których etymologia najpewniej związana jest z wytwórstwem potażu (potaszu): Potasznia, Potaszniki, Potasze, Potażnia, Potażniki.
Wytwarzaniem potażu zajmowali się także budnicy.
Sposób produkcji
Potaż był od starożytności[potrzebny przypis] powszechnie[b] stosowany przy produkcji mydła[c], szkła, farb, wyrobów ceramicznych, barwienia i bielenia tkanin oraz przy wszelkiego rodzajach czyszczenia[1] czy jako nawóz. Produkowano go z popiołu pochodzącego ze spalania drewna i węgla drzewnego[4]. Ze względu na użycie potażu w produkcji szkła oraz konieczność opalania pieców szklarskich węglem drzewnym, huty szkła rozmieszczane były w lasach z przewagą buka[1].
Z potażu w procesie kaustyfikacji wytwarzany był potaż kaustyczny (potaż żrący), zawierający głównie wodorotlenek potasu.
Zastosowanie
- nawóz potasowy
- jako dodatek przy produkcji szkła
- w produkcji mydeł w płynie i pastach
- w produkcji szkła potasowego
- w produkcji farb
- w produkcji wywoływaczy fotograficznych
- w laboratoriach jako środek suszący
- w piekarnictwie
- w konserwacji kakao
- jako regulator kwasowości w przemyśle spożywczym (E501)
- przy szybkim suszeniu rodzynek – poprzez usunięcie za pomocą potażu naturalnej powłoki woskowej na winogronach, wyparowuje z nich szybciej woda
- jako produkt wyjściowy do wytwarzania innych związków potasu
- jako środek izolujący odlew od formy w rzeźbiarstwie przy odlewach gipsowych
- w ogniwach paliwowych ze stopionym węglanem
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b c d n, potaż – Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2024-05-09] (pol.).
- ↑ The Canadian Encyclopedia: Potash. thecanadianencyclopedia.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-12)]. (ang.) [data dostępu: 22.08.08].
- ↑ POTAS (SCHEIKUNDIG ELEMENT). [dostęp 2018-10-18].
- ↑ a b Józef Nadolny. Potaż. „Drwal”. 2005 (4). s. 39.[martwy link]
- ↑ Long Frontier Newspaper: The First Polish Immigrants (They were here before the Pilgrims) (ang.). Polish American Center. [dostęp 2011-05-27].
- ↑ Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, t. IV, Wikiźródła, 1900–1903, s. 109 [dostęp 2022-01-10] (pol.).
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.