Płomyk

Ten artykuł dotyczy czasopisma. Zobacz też: rośliny z rodzaju płomyk.

Płomyk. Tygodnik ilustrowany dla dzieci i młodzieży – polskie czasopismo wydawane od 1917 do 1991 roku. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, od 1930 r. Związek Nauczycielstwa Polskiego^[1]. Od 1945 r. ukazywał się nakładem „Naszej Księgarni”. W ostatnich dziesięcioleciach działalności dwutygodnik.

Pismo powstało z inicjatywy Rozalii Brzezińskiej, która jako wydawca i redaktorka rozpoczęła jego publikację w Warszawie w 1917 r. Po kilkunastu miesiącach opieką objęło go Zrzeszenie Nauczycielstwa Polskiego Szkół Początkowych, zastrzegając, że powinno pozostać samowystarczalne finansowo. Pod koniec I wojny światowej funkcję redaktorki naczelnej pełniła przez kilka miesięcy Zofia Rogulska, a następnie do 1939 roku Helena Radwanowa, z krótką przerwą w latach 1934–1937, kiedy redakcję prowadził Stanisław Machowski i Mieczysław Kotarbiński^[1].

„Płomyk” początkowo był tygodnikiem, ale po roku w związku z trudnościami finansowymi został przekształcony w dwutygodnik. Wydawany był w nakładzie kilkuset egzemplarzy. Po uzyskaniu popularności i poprawie sytuacji finansowej od września 1924 r. ponownie był wydawany z tygodniową częstotliwością. Od lat 30. XX w. nakład wzrósł do ok. 100 tys. egzemplarzy^[1]. Od maja 1924 roku pismo było zalecane przez Ministra Oświaty do użytku w wyższych klasach szkoły powszechnej^[1].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego z czasopismem współpracowali m.in.: Barbara Klimkowa, Józef Czechowicz, Maria Przyborowska^[2], Janina Porazińska, Wanda Wasilewska i Wanda Grodzieńska, która debiutowała na łamach „Płomyka” w 1935 roku^[1].

W 1927 roku kierownikiem graficznym w „Płomyku” został Michał Bylina. Współpracowano z artystami, takimi jak: Edmund Bartłomiejczyk, Stanisław Bobiński, Bohdan Bocianowski, Zofia Fijałkowska i Konstanty Maria Sopoćko^[1].

Od 1929 roku jako dodatek do „Płomyka” wychodził „Płomyczek” (od 1930 r. jako samodzielne czasopismo). W 1936 r. ukazał się specjalny numer 25. „Płomyka” idealizujący ZSRR^[3], co w reakcji na alarmistyczny artykuł w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” spowodowało decyzję polskich władz o konfiskacie niesprzedanego nakładu. W efekcie fali krytyki^[4] ZNP i ustanowienia zarządcy komisarycznego, związek ogłosił strajk nauczycielski w 1937 roku^[1].

Pierwszy numer „Płomyka” po II wojnie światowej ukazał się 1 lipca 1945 roku. Początkowo pismo wychodziło nieregularnie, przez pierwsze 4 lata jako dwutygodnik, potem tygodnik, w roczniku 1952/53 miesięcznik, potem ponownie dwutygodnik. Do końca lat 50. XX w. numery ukazywały się w cyklu roku szkolnego, a od początku lat 60. XX w. do końca istnienia zgodnie z rokiem kalendarzowym^[1].

Redakcja czasopisma działała w ramach Instytutu Wydawniczego „Nasza Księgarnia”. Od 1945 r. do początku lat 50. XX w. redaktorką naczelną była Weronika Tropaczyńska-Ogarkowa. Do 1952 r. zastępowała ją Halina Koszutska. W latach 1952–1969 redaktorem naczelnym „Płomyka” była Hanna Ożogowska, a w latach 1969–1991 Jan Stanisław Kopczewski^[1].

O wysoki poziom artystyczny pisma dbali kierownicy artystyczni: Kazimierz Pieniążek (1945–1946), Michał Bylina (1946), Bohdan Bocianowski (1946–1948), Gustaw Majewski (1948–1955), Halina Gutsche (1955–1962) i Kalina Zarzycka-Sarnecka (1962—1991). W latach 50. i 60. XX w. z „Płomykiem” współpracowali tacy polscy graficy jak m.in.: Zbigniew Piotrowski, Gustaw Majewski, Bohdan Butenko, Mieczysław Majewski, Halina Gutsche, Leonia Janecka, Barbara Baro. W tym czasie publikowano także fotografie, głównie autorstwa Tadeusza Bukowskiego, Władysława Jabłońskiego i Romualda Pieńkowskiego, ale korzystano także z usług agencji, np. CAF. Do ilustratorów współpracujących z pismem w latach 70. i 80. XX w. należeli m.in.: Jerzy Flisak, Bożena Truchanowska, Bohdan Butenko, Julian Bohdanowicz, Jadwiga Lipowska, Antoni Chodorowski, Elżbieta Monika Małkowska, Edward Lutczyn i Szymon Kobyliński^[1].

Od 1965 roku redakcja czasopisma organizowała wśród czytelników doroczny plebiscyt na najpopularniejszego autora literatury młodzieżowej, zwycięzcy którego przyznawano nagrodę „Orle Pióro”. Z okazji Dnia Nauczyciela od jesieni 1969 roku organizowany był plebiscyt, w którym czytelnicy przyznawali pedagogom odznaki „Szkarłatnej Róży”, honorując w ten sposób swoich nauczycieli i wychowawców^[1].

Czasopismo nie przetrwało w warunkach gospodarczych powstałych po przemianie ustrojowej 1989 roku. Wydawanie „Płomyka” zostało zakończone z ostatnim numerem 12/1991 w grudniu 1991 roku^[1].

Płomyk często publikował nowe książki młodzieżowe przed, a czasem i po ich wydaniu książkowym, np.^[1]:

• Weronika Tropaczyńska-Ogarkowa, Za naszą wolność (1945/46), Mowa serca (1947/48)
• Jan Brzechwa, Podróże pana Kleksa (1961)
• Adam Bahdaj, Dan Drewer i Indianie (1984)
• Krystyna Boglar, Supergigant z motylem (1988)
• Hanna Januszewska, Rękopis pani Fabulickiej (1957/58)
• Maria Kownacka, Tajemnica uskrzydlonego serca (1946/47); Kwiat * Małgorzata Musierowicz, Kwiat kalafiora (1979), Opium w rosole (1985)
• Zbigniew Nienacki, Pan Samochodzik i Niewidzialni (1977), Pan Samochodzik i zagadki Fromborka (1971)
• Edmund Niziurski, Adelo, zrozum mnie (1976), Awantury kosmiczne (1975) czy Księga Druhów (1978, 1979)
• Hanna Ożogowska, Głowa na tranzystorach (1967–1968), Tajemnica zielonej pieczęci (1956/57, 1957/58), Ucho od śledzia (1963)

• Miś (czasopismo)
• Świerszczyk
• Płomyczek

• Cyfrowa wersja czasopisma dostępna w Mazowieckiej Bibliotece Cyfrowej