Sakshorn

Sakshorn

Klasyfikacja naukowa	423.232 Aerofon piszczałkowy (instrument dęty właściwy)
Klasyfikacja praktyczna	dęty blaszany
Multimedia w Wikimedia Commons

Sakshorn – rodzina instrumentów muzycznych dętych blaszanych, opracowana w 1845^[a] przez belgijskiego budowniczego instrumentów Adolphe Saxa^[1][2]. Charakteryzują się zwiniętą piszczałką, która rozszerza się stożkowo niemal na całej długości^[1]. Rura instrumentów klasycznych, zaprojektowanych przez Saxa, przebiega od ustnika poziomo ku przodowi, następnie opada w jednym lub kilku zwojach i przechodzi w odcinek pionowy, przebiegający blisko ciała muzyka. Kończy się wycelowaną w górę czarą głosową^[3]. Piszczałka, w zależności od wielkości i przeznaczenia może mieć kształt trąbkowy, eliptyczny, owalny, tubowy, okrągły lub helikonowy. Sakshorny mają podobny do trąbkowego ustnik^[1], z płytkim półkulistym kielichem^[4], i praworęczny mechanizm złożony z trzech lub czterech wentylów obrotowych (rzadziej tłoczkowych)^[1]. Nazywane są często terminami określającymi odpowiadające im skale głosu ludzkiego: sopran, alt, tenor itd.^[2]

Sakshorny budowane były w 18 różnych wielkościach, w całej rozpiętości skali muzycznej – od bardzo wysokiego, o oktawę wyższego od sopranu sopranino(inne języki), po oktawę niższy od kontrabasu i posiadający piszczałkę o długości 11 metrów burdon(inne języki)^[5][3][2]. Wyższe instrumenty tej rodziny nazywane są skrzydłówkami; ich menzura umożliwia wydobycie dźwięków harmonicznych od 2. do 8. Niższe – tuby – mają bardzo szeroką menzurę i możliwość wydobycia również pierwszego dźwięku szeregu harmonicznego^[4]. Współcześnie w orkiestrze symfonicznej używa się z rodziny sakshornów tylko tuby basowej lub kontrabasowej. Pozostałe odmiany mają zastosowanie w orkiestrach dętych^[5].

Niektóre rodzaje sakshornu:

• sopranino(inne języki) – skrzydłówka piccolo, mały sakshorn sopraninowy^[6]
• sopran – skrzydłówka, sakshorn sopranowy B^[6]
• alt – sakshorn altowy Es^[6][2]
• tenor – sakshorn tenorowy B^[7][2]
• baryton – tuba barytonowa B (eufonium^[2])^[7][2]
• bas – bas F (lub bas Es), tuba basowa^[7][2]
• kontrabas – bas C (lub bas B), tuba kontrabasowa (helikon^[8] i suzafon^[9])^[7][2]

Muzyk opiera zaciśnięte i napięte wargi o kielich ustnika^[10]. Przed zadęciem język przylega do górnych i dolnych zębów, zamykając przepływ powietrza. W momencie zadęcia język odrywa się od zębów, a strumień powietrza przepływa przez szczelinę między wargami i powoduje ich drganie^[11]. Drgania warg przenoszone są na słup powietrza, który przepływając przez korpus instrumentu, formuje falę stojącą – źródło dźwięku^[12]. Od napięcia warg zależy m.in. wysoki lub niski strój dźwięków^[10]. Najmniejsza prędkość wydmuchiwanego powietrza powoduje powstanie pierwszego tonu składowego szeregu harmonicznego. Zwiększanie prędkości powietrza (technika przedęcia) pozwala uzyskać wyższe dźwięki (tony składowe)^[13].

Sposób palcowania przy mechanizmie złożonym z trzech wentyli jest taki sam, jak na trąbce^[14]:

• wentyl 2 – obniża dźwięk o 1 półton,
• wentyl 1 – obniża o 2 półtony,
• wentyl 3 lub,
• wentyl 1 i 2 – obniżają o 3 półtony,
• wentyle 2 i 3 – obniżają o 4 półtony,
• wentyle 1 i 3 – obniżają o 5 półtonów,
• wentyle 1, 2 i 3 – obniżają o 6 półtonów.

Początek dało sakshornom wynalezienie około 1815 wentyla sprężynowego^[15]. Twórcy innowacji – Friedrich Blühmel(inne języki) ze Śląska i Heinrich Stölzel(inne języki) z Berlina^[16][15] – rozwinęli system krąglikowy wykorzystywany w rogach naturalnych: wloty i wyloty dodatkowych odcinków rurek umieścili tuż obok siebie, przy głównym kanale piszczałki i na tak powstałym „skrzyżowaniu” umieścili zawór sprężynowy – wentyl z tłoczkiem^[17]. Wciśnięcie tłoczka powodowało włączenie dodatkowego odcinka rurki do kanału głównego, i tym samym przedłużenie drgającego słupa powietrza oraz obniżenie dźwięku^[18]. Wynalazek Blühmela i Stölzela wywołał falę wniosków w urzędach patentowych różnych krajów. Niedługo potem wyłoniły się dwa rozwiązania konstrukcyjne – wentyl tłokowy i wentyl obrotowy^[19], które zaczęto na szeroką skalę, i w różnych wariantach wdrażać w instrumentach dętych blaszanych^[20].

Do połowy XIX wieku różni konstruktorzy w różnych krajach budowali niejednorodne kornety, skrzydłówki, buglehorny(inne języki), eufonia i tuby. W 1843, w Paryżu, Adolphe Sax ujednolicił modele^[3]. Poddał stare rogi myśliwskie o szerokiej menzurze (zwane wówczas buglehornami) oraz ofiklejdy usprawnieniom technicznym (uregulowanie menzury i wprowadzenie wentyli)^[4] i nazwał je sakshornami^[3]. Opracował homogeniczną rodzinę instrumentów obejmującą 18 różnych wielkości^[5].

• Krzysztof Baculewski et al.: Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.
• Mieczysław Drobner: Instrumentoznawstwo i akustyka. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997. ISBN 83-224-0469-7.
• Kurt Sachs: Historia instrumentów muzycznych. Stanisław Olędzki (tłum.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2005. ISBN 83-7233-036-0.