Stara Grabownica

Stara Grabownica

wieś
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Powiat	ostrowski
Gmina	Ostrów Mazowiecka
Liczba ludności (2021)	383[2][3]
Strefa numeracyjna	29
Kod pocztowy	07-300[4]
Tablice rejestracyjne	WOR
SIMC	0517051[5]
Położenie na mapie gminy wiejskiej Ostrów Mazowiecka Stara Grabownica
Położenie na mapie Polski Stara Grabownica
Położenie na mapie województwa mazowieckiego Stara Grabownica
Położenie na mapie powiatu ostrowskiego Stara Grabownica
52°46′23″N 21°52′59″E/52,773056 21,883056[1]

Stara Grabownica – wieś sołecka^[6] w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Ostrów Mazowiecka^[5][7]. Obok miejscowości przepływa rzeczka Struga, dopływ Broku.

Wieś powstała w XV wieku^[8]. W XVI wieku w Grabownicy istniało wójtostwo^[9.1]. W XVIII wieku wieś należała do klucza brokowskiego dóbr biskupów płockich^[10.1].

W XVIII wieku biskupi płoccy sprowadzili do swoich wyludnionych oraz zniszczonych epidemiami i wojną północną dóbr (w tym do Grabownicy) Kurpiów z Puszczy Zielonej^[9.2]. Ludwik Krzywicki w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wprost określił wieś jako kurpiowską. Biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski 4 lutego 1730 nadał przywilej Janowi, Wojciechowi i Mateuszowi Deptułom, Pawłowi Żegocie, Szymonowi Kulasikowi i Józefowi Borkowskiemu na osadnictwo w Nagoszewie i Grabownicy. Pozwolił wybierać spośród siebie wójta, dziać barcie w puszczy. Bartnicy mieli podlegać staroście bartnemu w Brańszczyku. Zwolnił osadników z pańszczyzny, podatków i dziesięcin. Osadnicy mogli sprzedać grunta i wyprowadzić się z dóbr biskupich. Czynsz kapitule płockiej mieli zacząć płacić 11 listopada 1734, początkowo po 30 złp każdy, a od 1736 po 60 złp rocznie z włóki chełmińskiej. Dodatkowo mieli obowiązek oddawać rączkę miodu z boru, płacić 1 złp kunowego oraz po 3 jarząbki od strzelby za prawo polowania (ale nie na dzikiego zwierza). Przywilej potwierdzili biskupi płoccy: Antoni Sebastian Dembowski 15 lipca 1738 i Krzysztof Hilary Szembek 25 maja 1791^[11].

Kolejny przywilej dla Grabownicy i Nagoszewa wydał 25 maja 1748 bp Antoni Sebastian Dembowski. Adresatami przywileju byli Marcin, Andrzej, Adam i Jan Ponichterowie, Andrzej Pruski, Paweł Deluga, Marcin Rosiński, Jan Bobrownicki, Kazimierz Kiberski i inni. Warunki były podobne jak w przypadku przywileju z 1730^[12]. W 1750 w Grabownicy mieszkało 12 osadników^[10.2]. W 1773 we wsi istniało 18 zagród^[9.3], w tym 16 należących do Kurpiów^[13].

W 1796 do ksiąg pułtuskich jurysdykcji biskupiej wpisano postanowienie, że w Grabownicy nie można już było tworzyć nowych siedlisk, bowiem skończyła się ziemia wyznaczona do zagospodarowania. Nowi osadnicy, którzy nadal przybywali w okolice, niszczyli biskupie bory, by uzyskać nowe grunty. Zakazano więc przyjmowania nowych osadników, a już zamieszkałym zakazano wybierania drewna z borów, dziania barci w dowolnie wyznaczonych drzewach i posiadania strzelb bez przywileju. W rosnącej liczbie osadników, w tym Kurpiów, i ich działaniach, biskupi płoccy zaczęli widzieć zagrożenie swoich interesów i zmniejszenie dochodów z gospodarki leśnej^[10.2].

W 1804 w Grabownicy było 28 osad rolnych. W 1820 30 gospodarzy opłacało czynsz naddzierżawcy ekonomii Brok. We wsi mieszkało też 2 chałupników, komornik i szynkarz. Łącznie Grabownicę zamieszkiwały 194 osoby, w tym 4 Żydów. Płacili na utrzymanie szkoły w Ostrowi, choć nie posyłali tam dzieci z powodu dużej odległości. Choć prosili o możliwość utrzymania własnym kosztem nauczyciela i drzewo na budowę własnej szkoły, ich prośby nie spełniono^[11]. W 1827 w rządowej wsi Grabownica, należącej do województwa płockiego, obwodu i powiatu ostrołęckiego oraz parafii Brok, było 31 domów, w których mieszkało 220 osób^[14].

W 1856 wieś urządzono kolonialnie. Przed tym procesem w Grabownicy mieszkało 33 gospodarzy i 11 chałupników. Wieś objęła powierzchnię 1074 mórg, utworzono 33 osoby rolne po 27 mórg, 11 zagrodniczych liczących 2–4 morgi, osadę kowalską, 2 karczmy i osadę leśną o powierzchni 15 mórg. Ustalono wysokość czynszu na 363 ruble 58 kopiejek rocznie i podzielono wieś na Starą i Nową Grabownicę^[11]. W 1855 we wsi notowano 44 zagrody i 363 mieszkańców^[9.4]. Adam Zakrzewski w 1887 włączył Grabownicę do grupy południowej wsi kurpiowskich, czyli osad kurpiowskich położonych w Puszczy Białej^[15].

W okresie międzywojennym Grabownica Stara leżała w województwie białostockim, w powiecie ostrowskim, w gminie Poręba. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 wieś zamieszkiwało 330 osób, wszystkie polskiej narodowości i wyznania rzymskokatolickiego. Było tu 58 budynków mieszkalnych^[16]. W latach 1925–1954 wieś była częścią miasta Ostrów Mazowiecka^[17][18].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego^{[potrzebny przypis]}.

Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 we wsi istniało 112 gospodarstw domowych. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 wykazał 363 mieszkańców, zaś Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021 – 383 osoby. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców wzrosła o 7%^[19].

W okresie międzywojennym istniało Nadleśnictwo Grabownica wydzielone w 1929 z części Nadleśnictwa Ostrów Mazowiecka. W 1973 zostało ponownie włączone do dawnego nadleśnictwa^[20].

Przez Starą Grabownicę przebiega trasa rowerowa im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego łącząca Ostrów Mazowiecką i Brok^[21]. We wsi znajdował się pomnik Związku Strzeleckiego, zniszczony przez władze PRL w latach 50. XX wieku i odbudowany w 2008^[22][23].

Wierni kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Chrystusa Dobrego Pasterza w Ostrowi Mazowieckiej^[24].

Wieś jest częścią tzw. grupy ostrowskiej Puszczy Białej^[9.5].

Sołtysem sołectwa Stara Grabownica jest Mariusz Fabijański^[25].

• Grabownica 1(2), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 782 .