Stare Bielsko

Stare Bielsko
Część
Ilustracja
Widok lotniczy,
na pierwszym planie grodzisko
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Aglomeracja

bielska

Miasto

Bielsko-Biała

Dzielnica

Stare Bielsko
(peryferyjnie też Komorowice Śląskie i Wapienica)

W granicach Bielska-Białej

1977

SIMC

0923880

Położenie na mapie
Położenie na mapie
49°49′38″N 19°00′51″E/49,827222 19,014167[1]
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Stare Bielsko (niem. Alt-Bielitz, czes. Staré Bílsko) – dzielnica zwyczajowa Bielska-Białej położona w północno-zachodniej części miasta, dawna wieś założona w XIII wieku i przyłączona w 1977. Dominuje w niej zabudowa jednorodzinna, północne i zachodnie peryferia mają charakter przemysłowy. Do Starego Bielska zalicza się m.in. wzgórze Trzy Lipki i osiedle Sarni Stok, a także znajdują się tu jedne z najstarszych zabytków miasta: grodzisko średniowieczne i gotycki kościół świętego Stanisława. Osiedle samorządowe Stare Bielsko w dużej mierze pokrywa się z granicami historyczno-zwyczajowymi dzielnicy.

Położenie

Granice obrębu ewidencyjnego Stare Bielsko (kod TERYT 246101_1.0038), które są tożsame z granicami dawnej wsi, wyznaczają[2]:

  • na północy: obecna granica administracyjna Bielska-Białej (z wyjątkiem kilku parcel pomiędzy ulicą Zuchów i drogą ekspresową S52), a następnie linia biegnąca na północ od ulicy Ziołowej, ulica Żołnierska i Orna – granica z Mazańcowicami oraz Komorowicami Śląskimi
  • na wschodzie: ulica Węglowa i linia odbiegająca lekko na wschód od niej, ulica Czechowicka i linia prosta w rejonie końcowego odcinka ulicy Słowackiego – granica z Komorowicami Śląskimi oraz Dolnym Przedmieściem
  • na południu: Potok Starobielski, ulica Sierpniowa, Pod Grodziskiem i Jana III Sobieskiego, a następnie ponownie Potok Starobielski, krótki odcinek ulicy Tańskiego, ulica Szybowcowa i nieregularna linia w rejonie ulic Zapłocie Duże i Komandorska – granica z Górnym Przedmieściem i Aleksandrowicami
  • na zachodzie: rzeka Wapienica i ulica Wypoczynkowa – granica z Wapienicą

Osiedle (jednostka pomocnicza gminy) Stare Bielsko obejmuje obszar bardzo zbliżony do powyższego, ale dostosowany do współczesnych powiązań funkcjonalnych i urbanistycznych. Jego granice wyznaczają[2]:

  • na północy: obecna granica administracyjna miasta, a od momentu stycznego z nią droga ekspresowa S52 – granica z sołectwem Mazańcowice i osiedlem Komorowice Śląskie
  • na wschodzie: ulica Warszawska i linia kolejowa nr 190 – granica z osiedlami Komorowice Śląskie i Dolne Przedmieście
  • na południu: linia zbliżona do granicy obrębu z drobnymi odchyleniami na poziomie pojedynczych parcel i na zachodnim odcinku wyprostowana w oparciu o linię kolejową nr 190 – granica z osiedlami Mieszka I, Piastowskie, Kopernika, Wojska Polskiego, Polskich Skrzydeł, Wapienica
  • na zachodzie: rzeka Wapienica na całym odcinku – granica z osiedlem Wapienica

Historia

Makieta grodziska i części wsi Stare Bielsko wg stanu z XIV wieku

Początki osadnictwa na terenie Starego Bielska związane są z grodziskiem powstałym na przełomie XII i XIII wieku. Ma ono kształt zbliżony do regularnego koła i powierzchnię około 3,2 ha, znajduje się w południowo-wschodniej części dzisiejszej dzielnicy. Odkryte zabytki archeologiczne nie pozwalają jednoznacznie stwierdzić, jaką funkcję pełniło i czy było zamieszkiwane na stałe. Jedna z hipotez wskazuje na znaczenie grodziska jako refugium (miejsce schronienia) okolicznej ludności w czasie niepokojów. Kres jego istnienia przyniósł pożar pod koniec XIV wieku[3].

Jednocześnie w drugiej połowie XIII wieku w ramach kolonizacji na prawie niemieckim założona została wieś Bielsko (Bielitz), której osią przestrzenną była dolina Potoku Starobielskiego. W pierwotnych granicach tereny przynależne do niej sięgały po Kamienicę na południu i rzekę Białą na wschodzie, obejmując obszar, na którym rozwinęło się z czasem miasto Bielsko[4]. Jego lokacja jest najpewniej wtórna do lokacji wsi i początkowo istniał pomiędzy nimi ścisły związek[5]. Określenie Stare Bielsko / Alt Bielitz pojawia się w dokumentach od połowy XV wieku[6]. Do 1447 miasto podlegało pod starobielską parafię św. Stanisława[7].

Schweden-Schanze na mapie z połowy XIX wieku

Stare Bielsko było wioską książęcą, od 1572 dzieliło losy bielskiego państwa stanowego. W czasach nowożytnych istniały na jej terenie cztery folwarki[8]. W czasach reformacji miejscowa ludność przyjęła wyznanie luterańskie. Akcja rekatolizacyjna po wojnie trzydziestoletniej następowała bardzo powoli. Kościół św. Stanisława stał się co prawda w 1654 na powrót katolicki[9], ale pod koniec stulecia odnotowywano w Starym Bielsku jedynie dwie rodziny katolickie. Większa liczba konwersji nastąpiła dopiero po 1714[10]. W 1847 wieś liczyła 1600 ewangelików i 450 katolików[11]. Do kilkukrotnych przemarszy wojsk szwedzkich w czasie wojny trzydziestoletniej (1642, 1645, 1646) nawiązuje określenie Wał Szwedzki / Schweden-Schanze w odniesieniu do rejonu średniowiecznego grodziska, gdzie miały one obozować (obecnie nazwa jednej z okalających je ulic), tego okresu sięga też etymologia nazwy wzgórza Trzy Lipki[12].

Tradycyjny dom wiejski przy ulicy Zapłocie Małe

W wyniku parcelacji tzw. Górnego folwarku starobielskiego w latach 1787–1790 założona została wieś Aleksandrowice, która uzyskała samodzielność administracyjną w 1864[13]. Przebiegająca przez nią szosa cesarska (dzisiejsza ulica Cieszyńska) oddana do użytku w 1787 zastąpiła stary trakt z Bielska do Cieszyna w ciągu dzisiejszej ulicy Jana III Sobieskiego[14]. Na terenie folwarku tzw. Dolnego, który zajął część grodziska, powstał w 1827 kościół ewangelicki Jana Chrzciciela[13]. W 1833 Johann Bartelmuss założył w Starym Bielsku przędzalnię wełny, która w drugiej połowie stulecia należała do największych zakładów włókienniczych bielsko-bialskiego okręgu przemysłowego, została jednak zniszczona przez pożar w 1891 i już nie odbudowana[15]. W 1888 uruchomiono przebiegającą przez centrum wsi linię kolejową Bielsko – Cieszyn, nie wybudowano jednak stacji kolejowej. Najbliższą był uruchomiony dopiero w 1914 przystanek Bielitz-Obervorstadt, później Bielsko Górne[16].

Mieszkaniec Starego Bielska w tradycyjnym stroju w okresie międzywojennym

Pod względem etnicznym Stare Bielsko było przez wieki częścią bielsko-bialskiej niemieckiej wyspy językowej[17]. Według spisu ludności z 1900 w 270 budynkach w Starym Bielsku na obszarze 1264 hektarów mieszkało 2732 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 216,1 os./km². Z tego 858 (31,4%) mieszkańców było katolikami, 1846 (67,6%) ewangelikami a 28 (1%) wyznawcami judaizmu, 2435 (89,1%) było niemiecko-, 285 (10,4%) polsko- a 5 (0,2%) czeskojęzycznymi[18]. Do 1910 roku liczba budynków wzrosła o 13 a mieszkańców o 167. 989 (34,1%) było katolikami, 1860 (64,2%) ewangelikami, 42 (1,4%) żydami a 8 było jeszcze innej religii, 2629 (90,7%) było niemiecko-, 253 (8,7%) polsko-, 5 (0,2%) czeskojęzycznymi[19]. Spis policyjny przeprowadzony w grudniu 1939 wykazał 3578 mieszkańców, z tego 2240 (62,6%) Niemców, 499 (13,9%) Ślązaków, 809 (22,6%) Polaków i 30 (0,8%) Żydów; 1974 (55,1%) ewangelików, 1553 (43,4%) katolików i 51 (1,4%) pozostałych wyznań lub bezwyznaniowych[20]. Po 1945 doszło do wysiedlenia ludności niemieckiej, którą w niemałym stopniu zastąpili polscy przesiedleńcy pochodzący głównie z należących dziś do Ukrainy powiatów przemyślańskiego i złoczowskiego (671 osób według danych z 1949)[21].

Administracja niemiecka podczas II wojny światowej miała dalekosiężne plany odnośnie do Starego Bielska. Projekt Theodora Effenbergera z lat 1941–1942 przewidywał wtopienie zabytkowego kościoła św. Stanisława w rozległy kompleks wysokiej zabudowy z gmachami administracyjnymi, siedzibą NSDAP i salą widowiskową na kilka tysięcy miejsc. W kierunku Komorowic miała powstać rozległa strefa przemysłowa. Plany te nie zostały zrealizowane i Stare Bielsko pozostało przez kolejne kilka dekad miejscowością o wiejskim charakterze[22]. W czasie wojny nie odegrały praktycznie żadnego znaczenia militarnego schrony bojowe wybudowane w 1939 przez polską armię na starobielskich wzgórzach[23].

Do roku 1954 oraz w latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Stare Bielsko. Do Bielska-Białej została włączona w 1977[24].

Węzeł drogowy na przecięciu drogi ekspresowej S52 i ulicy Warszawskiej

Od tego czasu postępuje rozwój zabudowy jednorodzinnej, w tym na zboczach górujących nad dzielnicą wzgórz Malowany Dworek i Trzy Lipki. To ostatnie stało się zarazem popularnym celem spacerowym, na jego szczycie (386 m n. p. m.) – stanowiącym punkt widokowy na miasto – wzniesiono w 2000 czterdziestometrowy Krzyż Trzeciego Tysiąclecia[13]. W 1990 rozpoczęła się budowa osiedla mieszkaniowego Sarni Stok na wschodnim zboczu Trzech Lipek. „Sarni Stok” to również nazwa pobliskiego zespołu przyrodniczo-krajobrazowego utworzonego w 2002. Do Starego Bielska wlicza się część strefy przemysłowej stworzonej w latach 70. XX wieku wzdłuż wylotowej ulicy Warszawskiej, w tym siedziba Instytutu Badań i Rozwoju Motoryzacji BOSMAL (założony w 1972) i zakłady Aluprof (dawny Metalplast, budowa od 1972[25]), a także centrum handlowo-rozrywkowe Sarni Stok (2001) i dawny hipermarket Tesco (otwarty w 2002, zlikwidowany w 2020[26][27]). W latach 70. wybudowano też aleję Bohaterów Monte Cassino (północną obwodnicę miasta) wraz z bezkolizyjnym skrzyżowaniem typu koniczynka na przecięciu z ulicą Warszawską (z uwagi na swoje powiązania funkcjonalne i przynależność do osiedla samorządowego Komorowice Śląskie nosi nazwę Komorowice). W 1997 powstał przy niej pierwszy w Bielsku-Białej sklep wielkopowierzchniowy – Makro[28], a w latach 2001–2002 park handlowy z hipermarketami Auchan i Leroy Merlin[29]. W latach 2003–2006 droga ta została przekształcona w część drogi ekspresowej S1 (od 2016 jako S52)[30] i została połączona ze Śródmiejską Obwodnicą Zachodnią, na potrzeby której m.in. przebudowano ulicę Klubową i stworzono nowy układ skrzyżowań w centrum dzielnicy. Budowie ŚOZ towarzyszyły liczne protesty społeczne[31]. Powstający od 2005 Park Przemysłowy i Usługowy, jakkolwiek funkcjonalnie związany z Wapienicą, leży na terenie dawnej wsi Stare Bielsko.

W 2002 utworzono jednostkę pomocniczą gminy Stare Bielsko, której granice w dużej mierze pokrywają się z historycznymi granicami wsi (z wyjątkiem północno-wschodnich peryferii funkcjonalnie związanych z Komorowicami i części parku przemysłowego na pograniczu z Wapienicą[2]). W 2017 zamieszkiwało ją 6539 osób[32].

W latach 1954–1972 wieś była siedzibą władz gromady Stare Bielsko.

Galeria

Przypisy

  1. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 128871.
  2. ↑ a b c Portal mapowy Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej z warstwami obrębów ewidencyjnych i jednostek pomocniczych gminy.
  3. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 141–148.
  4. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 211–213.
  5. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 149, 155.
  6. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 158.
  7. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 19.
  8. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 386.
  9. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 257.
  10. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 412, 427.
  11. ↑ Monografia ↓, tom I, s. 430.
  12. ↑ Jerzy Polak: Przewodnik po Bielsku-Białej. Bielsko-Biała: Towarzystwo Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej, 2000. ISBN 83-902079-0-7.
  13. ↑ a b c Marcin Żerański: Bielsko-Biała: szczypta Śląski i odrobina Małopolski. Przewodnik turystyczny. Cieszyn: Pracownia na Pastwiskach, 2015, s. 55=. ISBN 978-83-939300-9-8.
  14. ↑ Monografia ↓, tom III, s. 74.
  15. ↑ Monografia ↓, tom III, s. 70, 172, 184.
  16. ↑ Bielsko-Biała Górne. Koleje Śląska Cieszyńskiego. [dostęp 2022-02-14].
  17. ↑ Hałcnowski i bielsko-bialska wyspa językowa. Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. [dostęp 2022-02-25].
  18. ↑ Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.).
  19. ↑ Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.).
  20. ↑ Monografia ↓, tom IV, s. 376.
  21. ↑ Sławomir Porębski: Walka o władzę na Śląsku Cieszyńskim w latach 1945–1947. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach – Wydział Nauk Społecznych – Instytut Historii, 2013, s. 164, 166.
  22. ↑ Jacek Kachel: Od szlaków handlowych po autostrady. Zarys dziejów drogownictwa w Bielsku-Białej. Bielsko-Biała: Miejski Zarząd Dróg w Bielsku-Białej, 2020, s. 121–123. ISBN 978-83-956843-0-2.
  23. ↑ Polskie fortyfikacje z 1939 r. w Bielsku-Białej. Śląskie. Informacja Turystyczna Województwa Śląskiego. [dostęp 2022-02-25].
  24. ↑ Monografia ↓, tom IV, s. 409.
  25. ↑ Historia. Aluprof SA. [dostęp 2022-02-25].
  26. ↑ Łukasz Klimaniec: Otwarcie Tesco w Bielsku-Białej w 2002 r. To było trzecie centrum handlowe w mieście. Zobaczcie niezwykłe zdjęcia sprzed 18 lat. Dziennik Zachodni, 2020-07-01. [dostęp 2022-02-25].
  27. ↑ Łukasz Klimaniec: Tesco w Bielsku-Białej będzie czynne tylko do 31 października. Potem likwidacja sklepu. Dziennik Zachodni, 2020-09-01. [dostęp 2022-02-25].
  28. ↑ Monografia ↓, tom IV, s. 716.
  29. ↑ Hiperszybka budowa. bielskobiala.naszemiasto.pl, 2001-08-16. [dostęp 2022-02-25].
  30. ↑ Budowa drogi ekspresowej S1 Bielsko Biała – Skoczów – Cieszyn. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. [dostęp 2022-02-25].
  31. ↑ Monografia ↓, tom IV, s. 616, 626.
  32. ↑ Liczba mieszkańców Bielska-Białej z podziałem na 30 osiedli według stanu na 31 grudnia 2017. Budżet obywatelski Bielska-Białej. [dostęp 2022-02-16].

Bibliografia

  • Bielsko-Biała. Monografia miasta. Idzi Panic (red.). Bielsko-Biała: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej, 2010. ISBN 978-83-60136-26-3.
Bielsko-Biała
Osiedla (jpg)
Obręby ewidencyjne
Części tradycyjne

Herb Bielska-Białej

Powiat bielski (1920–1975) (► 1939–1945)
Przynależność wojewódzka
Miasta (1920–1939 i 1945–1975)
Gminy wiejskie jednostkowe
(1920–1942)
Miasta i gminy DGO
(1939–1945)
Amtsbezirke
(1940–1945)
Gminy wiejskie zbiorowe
(1945–1954 i 1973–1975)
Osiedla (1954–1972)
Gromady (1954–1972)

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya