Strunjan

Strunjan

Strugnano

Widok Strunjanu i zatoki
Państwo	Słowenia
Gmina miejska	Nadbrzeżny Kras
Gmina	Piran
Powierzchnia	3,51 km²
Wysokość	38 m n.p.m.
Populacja (2018)
• liczba ludności	610[1]
Nr kierunkowy	05
Kod pocztowy	6320 Portorož
Tablice rejestracyjne	KP
Położenie na mapie gminy Piran Strunjan
Położenie na mapie Słowenii Strunjan
45°32′03″N 13°36′25″E/45,534167 13,606944
Multimedia w Wikimedia Commons

Strunjan (wł. Strugnano) – nadmorska miejscowość w południowo-zachodniej Słowenii, w gminie Piran i regionie statystycznym Nadbrzeżny Kras. Leży na półwyspie Strunjan, między Izolą a Piranem, nad Zatoką Triesteńską. W 2018 roku liczył 610 mieszkańców^[1][2].

Strunjan ma charakter rozproszonej miejscowości nadmorskiej, której zabudowa obejmuje dolinę potoku Roja, zbocza półwyspu, wybrzeże zatoki oraz tereny w sąsiedztwie salin. Słoweńska i włoska nazwa miejscowości są używane urzędowo ze względu na położenie na obszarze zamieszkiwanym przez autochtoniczną włoską wspólnotę narodową^[3].

Strunjan leży na słoweńskim wybrzeżu Adriatyku, na półwyspie oddzielającym zatoki Strunjan i Simon. Północną część obszaru miejscowości zajmują wysokie klify fliszowe, natomiast na południu znajdują się dolina potoku Roja, laguna Stjuža i saliny strunjańskie^[4].

Zabudowa nie tworzy zwartego centrum. Poszczególne gospodarstwa, domy mieszkalne, obiekty turystyczne i tereny uprawne są rozmieszczone na zboczach oraz w dolinie prowadzącej ku morzu. Najwyżej położona część osady znajduje się w pobliżu kościoła pielgrzymkowego Matki Bożej od Objawienia^[2].

Półwysep zbudowany jest głównie ze skał fliszowych środkowego eocenu, tworzących naprzemienne warstwy piaskowców, margli i iłowców. Erozja morska i procesy osuwiskowe ukształtowały strome ściany klifowe osiągające około 80 m wysokości^[5].

Nazwa miejscowości została po raz pierwszy odnotowana w dokumentach w 1284 roku w formie Strugnano. Wywodzi się prawdopodobnie od łacińskiej nazwy Stronnianum, oznaczającej majątek należący do osoby noszącej imię Stronnio. W późniejszym okresie od włoskiego toponimu powstała słoweńska forma Strunjan^[2].

W języku włoskim miejscowość nosi nazwę Strugnano. Obie formy występują w słoweńskich państwowych bazach statystycznych jako nazwa słoweńska i odpowiadająca jej nazwa włoska^[3].

Najstarsze ślady osadnictwa na półwyspie pochodzą ze starożytności. W rejonie kościoła św. Bassusa i przylądka Ronek odkryto pozostałości rzymskiego gospodarstwa typu villa rustica, relikty zabudowy oraz konstrukcje interpretowane jako fragmenty dawnej przystani, obecnie częściowo zatopione wskutek podnoszenia się poziomu morza^[2].

Obszar Strunjanu pojawia się w źródłach pisanych w XI wieku, kiedy patriarcha Akwilei Poppo przekazał tutejsze dobra benedyktyńskiemu klasztorowi żeńskiemu Najświętszej Maryi Panny w Akwilei. W kolejnych stuleciach miejscowość rozwijała się jako gospodarcze zaplecze pobliskiego Piranu^[2].

Podczas gdy Piran uzyskał charakter zwartego ośrodka miejskiego i portowego, Strunjan pozostał obszarem rolniczym i solnym. Warunki klimatyczne sprzyjały uprawie winorośli, oliwek, drzew owocowych i warzyw, a płytkie wybrzeże zatoki umożliwiło rozwój produkcji soli^[2][6].

Od końca XVIII wieku do II wojny światowej rolnictwo stanowiło podstawę miejscowej gospodarki. Produkty z sadów i ogrodów przewożono łodziami na targi w Trieście, a w późniejszym okresie wzrosło znaczenie oliwy, wina i uprawy owoców kaki^[2].

Na początku XX wieku przez Strunjan przeprowadzono wąskotorową linię kolejową Parenzana, łączącą Triest z Porečem. Uruchomienie połączenia poprawiło dostępność miejscowości, ułatwiło transport płodów rolnych i przyczyniło się do rozwoju pierwszych pensjonatów oraz willi letniskowych^[2].

Po zamknięciu linii w 1935 roku jej znaczenie komunikacyjne przejął transport drogowy. Dawny przebieg kolei, obejmujący również tunele w sąsiedztwie Strunjanu, został później wykorzystany jako część trasy pieszej i rowerowej Parenzana – Droga Zdrowia i Przyjaźni^[2].

W 1990 roku gminy Izola i Piran objęły półwysep ochroną jako Park Krajobrazowy Strunjan. W 2004 roku obszar uzyskał ochronę na poziomie państwowym, a w 2008 roku utworzono publiczny zakład zarządzający parkiem^[7].

Łagodny klimat nadmorski, nasłonecznione zbocza oraz tarasowe ukształtowanie terenu sprzyjają uprawie winorośli, oliwek, warzyw, karczochów i drzew owocowych. Krajobraz rolniczy Strunjanu tworzą niewielkie pola, sady i winnice rozmieszczone na sztucznie formowanych tarasach^[2].

Jedną z roślin kojarzonych ze Strunjanem jest kaki, którego uprawa rozwinęła się na miejscowych stanowiskach dzięki ciepłemu mikroklimatowi. Współcześnie rolnictwo pozostaje jednym z elementów lokalnego krajobrazu kulturowego, chociaż znaczna część mieszkańców jest związana również z turystyką i usługami^[2].

W wodach zatoki prowadzona jest hodowla małży. Działalność ta, podobnie jak uprawa oliwek, winorośli i karczochów, należy do współczesnych form gospodarczego wykorzystywania zasobów półwyspu^[2].

Saliny w Strunjanie powstały przez przekształcenie płycizn zatoki za pomocą grobli, kanałów i płytkich basenów. Stanowią część historycznego zespołu salin pirańskich, wymienionych pośrednio w dokumentach z 804 roku, a bezpośrednio w statutach miejskich Piranu z 1274 roku^[6].

W 1358 roku w salinach pirańskich zaczęto stosować technikę produkcji wykorzystującą podłoże mikrobiologiczne zwane petola. Warstwa ta oddziela kryształy soli od mulistego dna basenów i ogranicza przenikanie do nich związków żelaza i manganu^[6].

Po upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku saliny znalazły się pod zarządem monarchii austriackiej, która w 1814 roku wprowadziła państwowy monopol handlu solą. Rozbudowano wówczas baseny krystalizacyjne i magazyny oraz zwiększono produkcję przeznaczoną na rynek monarchii habsburskiej^[6].

W 1903 roku monarchia austro-węgierska wykupiła pola solne należące wcześniej do 19 miejscowych rodzin. Produkcja została scentralizowana, a tradycyjny rodzinny system pracy zastąpiono zarządzaniem państwowym i zatrudnianiem pracowników najemnych^[6].

Po II wojnie światowej saliny znalazły się kolejno w Wolnym Terytorium Triestu i Jugosławii. W drugiej połowie XX wieku część pól wyłączono z eksploatacji, lecz na zachowanym obszarze utrzymano tradycyjną produkcję soli oraz system kanałów i basenów^[6].

Saliny mają współcześnie znaczenie gospodarcze, przyrodnicze i kulturowe. Stanowią środowisko życia organizmów przystosowanych do wysokiego zasolenia oraz jeden z najważniejszych zachowanych elementów historycznego krajobrazu miejscowości^[6].

Znaczna część obszaru miejscowości znajduje się w granicach Parku Krajobrazowego Strunjan. Park obejmuje 428,6 ha i około 4 km wybrzeża Zatoki Triesteńskiej, w tym pas morza, klify, saliny, lagunę Stjuža i rolniczy krajobraz półwyspu^[8].

W obrębie parku znajdują się trzy obszary objęte dodatkowymi formami ochrony: rezerwat przyrody Strunjan, rezerwat przyrody Stjuža oraz pomnik przyrody obejmujący aleję sosen. Park jest jedynym słoweńskim obszarem chronionym na poziomie państwowym, który obejmuje również część morza^[8][7].

Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu są klify w północnej części półwyspu. Wraz z porośniętą roślinnością krawędzią i 200-metrowym pasem morza tworzą rezerwat przyrody pozostawiony w znacznej mierze naturalnym procesom erozji i abrazji^[5].

U podnóża klifów znajduje się naturalne wybrzeże żwirowe. Odcinek ten jest częścią najdłuższego zwartego fragmentu naturalnego brzegu w obrębie wybrzeża Zatoki Triesteńskiej między włoskim Grado a chorwacką Savudriją^[5].

Stjuža jest jedyną laguną morską w Słowenii. Powstała w wyniku oddzielenia dawnej zatoki od morza przez groblę i obecnie łączy się z wodami zatoki za pomocą kanału^[4].

Płytkie, słonawe wody laguny oraz otaczające ją szuwary i wilgotne łąki tworzą siedliska ptaków wodnych, ryb, bezkręgowców i roślin tolerujących zasolenie. Laguna wraz z przyległymi salinami jest objęta ochroną jako rezerwat przyrody Stjuža^[8].

Na wzniesieniu nad morzem znajduje się kościół Matki Bożej od Objawienia, będący jednym z ośrodków pielgrzymkowych słoweńskiej Istrii. W miejscu tym istniała wcześniej świątynia związana z benedyktynami posiadającymi w okolicy winnice i inne dobra^[2].

Pierwszą szeroko zakrojoną przebudowę kościoła przeprowadzono w 1463 roku dzięki zapisowi Osvaldy Petronio Barcazzy, zamożnej wdowy z Piranu. Po odejściu benedyktynów opiekę nad świątynią przejęła kapituła pirańska^[2].

Z miejscem związana jest tradycja objawienia maryjnego z nocy z 14 na 15 sierpnia 1512 roku. Według przekazu dwóch strażników winnic miało ujrzeć Maryję, która zwróciła uwagę na zły stan kościoła. Po tym wydarzeniu świątynię rozbudowano i nadano jej wezwanie Matki Bożej od Objawienia^[2].

Od 1955 roku kościołem opiekowali się franciszkanie słoweńskiej prowincji Świętego Krzyża. Po ich odejściu w 2014 roku parafia i zabudowania klasztorne przeszły pod bezpośrednią administrację diecezji koperskiej^[2].

Z sanktuarium wiążą się pielgrzymki, procesje oraz tradycja przewożenia figury Maryi drogą morską z Izoli do Strunjanu. W kościele zachowały się obrazy wotywne i przedstawienia odnoszące się do miejscowego kultu maryjnego^[2].

Przy salinach zachowały się dwa budynki związane z produkcją soli. Starszy, pochodzący z połowy XIX wieku, mieścił na parterze magazyn, a na piętrze pomieszczenia mieszkalne rodziny pracownika salin^[9].

Drugi budynek powstał w pierwszej ćwierci XX wieku i był wykorzystywany jako miejsce odpoczynku pracowników. Zachowało się w nim urządzenie pompowe służące do przetaczania solanki do basenów odparowujących^[9].

W latach 2012–2013 zabudowania odnowiono. W starszym budynku urządzono siedzibę zarządu parku i centrum dla zwiedzających, natomiast w drugim pozostawiono zaplecze techniczne i pomieszczenia przeznaczone dla pracowników salin^[9].

Strunjan jest miejscowością wypoczynkową, w której działają hotele, pensjonaty, uzdrowiskowe zakłady lecznicze, kąpielisko i przystań. Rozwój turystyki wiązał się początkowo z budową kolei Parenzana, a następnie z rozwojem sąsiednich ośrodków w Portorožu i Piranie^[2].

Przez teren parku prowadzi ścieżka przyrodnicza „Strunjan – portret nad morzem”. Trasa ma 5,3 km długości, rozpoczyna się i kończy przy centrum parku na terenie salin oraz obejmuje 15 stanowisk interpretacyjnych poświęconych przyrodzie i krajobrazowi kulturowemu^[10].

Park udostępniany jest także w ramach tras prowadzących wokół laguny, salin i klifów. Klasyczna trasa z przewodnikiem ma około 4 km długości, natomiast krótsze warianty obejmują osobno obszar klifów albo salin i laguny Stjuža^[11].

Na południowym wybrzeżu miejscowości znajduje się urządzone kąpielisko, natomiast pod klifami rozciągają się naturalne plaże dostępne pieszo. Poruszanie się po rezerwatach jest dozwolone po wyznaczonych szlakach, aby ograniczyć niszczenie roślinności i płoszenie zwierząt^[12].

Strunjan jest połączony drogami lokalnymi z Izolą, Piranem, Portorožem i Luciją. Przez miejscowość przebiegają regionalne połączenia autobusowe obsługujące słoweńskie wybrzeże^[2].

Pozostałości dawnej kolei Parenzana stanowią obecnie część międzynarodowej trasy pieszej i rowerowej. Zachowany tunel między Strunjanem a Portorožem umożliwia przejazd poza głównymi drogami samochodowymi^[2].

W 2002 roku Strunjan liczył 564 mieszkańców, natomiast 1 stycznia 2018 roku liczba ludności wynosiła 610. Dane statystyczne publikowane są pod dwujęzyczną nazwą Strunjan/Strugnano^[13][1].