Wikipedysta:Bacus15/Moroni

The Book of Mormon
Księga Mormona, jedno z mormońskich pism świętych i jednocześnie źródło przekazu o Moronim
Moroni na ilustracji autorstwa George’a M. Ottingera. Praca opublikowana w powieści Cities in the Sun (1910) pióra Elizabeth Rachel Cannon.

Moroni (deseret rozmaicie, chociażby jako 𐐣𐐄𐐡𐐄𐐤𐐌, 𐐣𐐃𐐡𐐃𐐤𐐌, 𐐣𐐄𐐡𐐃𐐤𐐌, 𐐣𐐃𐐡𐐄𐐤𐐌 czy 𐐤𐐄𐐡𐐄𐐤𐐌)[1] – w wierzeniach ruchu świętych w dniach ostatnich (mormonów) neficki prorok i wojskowy[2]. Jest obiektem dyskusji mormońskich teologów, także w kontekście niebezpieczeństwa wiążącego się z bezkrytycznym wyprowadzaniem nazw i imion z Księgi Mormona ze źródeł bliskowschodnich. Przewija się w publikacjach krytycznych wobec mormonizmu, wykorzystywany bywa też przez apologetów tej tradycji religijnej. Imię Moroni pojawia się jednocześnie w psychologicznych analizach Josepha Smitha, pierwszego mormońskiego przywódcy. Nadawane dzieciom w rodzinach świętych w dniach ostatnich, w Stanach Zjednoczonych, Brazylii jak i wśród wyznających mormonizm Maorysów.

Wymowa imienia

Wymowa tego imienia wzbudzała pewne zainteresowanie mormońskich badaczy. Została ona zresztą ujęta w przewodniku po wymowie, dołączanym do każdego egzemplarza anglojęzycznej wersji Księgi Mormona od 1981[3]. Źródła wskazują generalnie niemniej na znaczną różnicę między wymową preferowaną i powszechną współcześnie, a tą z wczesnego okresu kolonizacji terytorium Utah[4], jeżeli chodzi o wiele nazw i imion z Księgi Mormona. Nie ma takiej różnicy wszelako w przypadku Moroniego[5]. Pierwotna wymowa, zwłaszcza ta stosowana przez Josepha Smitha, ma pewne znaczenie w badaniach nazw własnych występujących w Księdze Mormona, choć, na gruncie mormońskiej teologii, nie jest w nich czynnikiem decydującym[6]. Do ustalenia wymowy używanej przez Smitha wykorzystuje się między innymi wydanie Księgi Mormona w alfabecie deseret z 1869[6].

Istnieją wszelako relacje ludzi posługujących w procesie nazywanym przez świętych w dniach ostatnich tłumaczeniem Księgi Mormona, które rzucają światło na to, jak Smith pierwotnie radził sobie z nieznanymi słowami. Hugh Nibley, powołując się na relacje skrybów Smitha, stwierdził, że nigdy nie wymawiał on takich słów, zawsze poprzestając na ich przeliterowaniu[7]. Ściśle na gruncie mormońskiej teologii nie próbuje się dociekać pierwotnej wymowy tegoż słowa, podobnie jak nie prowadzi się takowych rozważań wobec słów i nazw nefickich jako takich[8].

Również na gruncie mormońskiej teologii zauważa się inherentną problematyczność wymowy nazw i imion przynależnych do tej mormońskiej świętej księgi. Ma to wynikać z tego, że żadne z nich nie zostało przekazane Josephowi Smithowi ustnie, za wyjątkiem może imienia anioła Moroniego, który wszak przedstawił się Smithowi w wizji. Z doktrynalnego punktu widzenia sposób w jaki bohaterowie Księgi Mormona wypowiadali te słowa pozostał nieznany pierwszemu mormońskiemu przywódcy[9]. Nadto, również w obrębie mormońskich wierzeń, Moroniego od jego żyjącego w I stuleciu p.n.e. imiennika dzieliło około czterech wieków, zatem wymowa imienia mogła ulec pewnym zmianom.

Umiejscowienie w tekście Księgi Mormona

W ściśle teologicznym sensie relacja o Moronim zawarta jest w partii materiału określanej mianem większych płyt Nefiego[10][11][12]. Na kartach Księgi Mormona pojawia się po raz pierwszy w czterdziestym trzecim rozdziale Księgi Almy[13][14], po raz ostatni zaś w rozdziale sześćdziesiątym trzecim tej samej księgi[15][16]. Współcześnie używany system podziału na rozdziały i wersy sięga 1879[17]. W jej pierwszym wydaniu bowiem relacja o Moronim była częścią rozdziałów od dwudziestego do trzydziestego Księgi Almy[18]. Ocenia się, że mówiący o Moronim materiał został spisany między 27 kwietnia i 4 maja 1829[19].

Rola w tekście Księgi Mormona

Pochodzenie

John Tvedtnes spekulował na temat przynależności Moroniego do kasty wojowników w obrębie nefickiej struktury społecznej[20]. Dodawał również, że Moroni mógł być jednocześnie potomkiem nefickich królów[21].

Założenia te mają swą podstawę w dosyć szerokim spektrum argumentów, zbudowanych tak wokół historii, jak i teologii. Na starożytnym Bliskim Wschodzie powszechną była praktyka, zgodnie z którą monarchowie wiedli swoje armie do boju. Nefi, pierwszy król Nefitów, zabrał ze sobą z Jerozolimy miecz Labana. Artefakt ten wykorzystywał do obrony swego ludu. Zważywszy na to, że miecz Labana przechowywany przez Nefitów jako święty przedmiot[22], wraz z mosiężnymi płytami czy Liahoną[23], a dzierżący je w IV wieku n.e. Mormon był potomkiem Lehiego i Nefiego w linii prostej, umieszczenie Moroniego w arystokratycznym, królewskim kontekście wydaje się rozsądne[21].

Alvin Knisley ze Zreorganizowanego Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich w swoim Dictionary of the Book of Mormon z 1909 uznał, że Moroni urodził się w Zarahemli[24].

Początki kariery wojskowej

Osobowość oraz życie duchowe

Śmierć

Upamiętnienie

Na jego cześć nazwano miasto[25][26], którego zniszczenie opisano w 3. Księdze Nefiego[27][28]. Wskazywano przy tym na typową neficką praktykę nazywania miast na cześć przywódców[29][30]. Jego imię nosiła także ziemia bezpośrednio przyległa do samego miasta[31], co również zresztą tłumaczono nefickim zwyczajem[32].

Mormon, w wierzeniach świętych w dniach ostatnich główny redaktor materiału źródłowego składającego się na Księgę Mormona, nazwał swego syna na cześć Moroniego właśnie[33][34][35][36].

W mormońskiej teologii oraz w badaniach nad Księgą Mormona

Istnienie Moroniego nie znalazło potwierdzenia w źródłach zewnętrznych. Językoznawcy związani z Kościołem Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich rozważali etymologię imienia tego wojskowego, wskazując generalnie jej semickie pochodzenie, z aramejskim jako jednym z mniej prawdopodobnych języków źródłowych[1]. Możliwe ma być też wywiedzenie jej z języka egipskiego. W ściśle teologicznym kontekście zaznacza się możliwość częściowo jeredyckiego pochodzenia tego imienia[1].

Pojawia się w rozważaniach na temat znaczenia występującej w Księdze Mormona cząstki -hah bądź -ihah. Wskazywano, że kuszącą może wydawać się możliwość jakoby oznaczała ona syn [kogoś], co wszakże sprawdzałoby się jedynie w przypadku Moroniego i Moronihaha[37]. Z racji na otaczające ją kontrowersje często dyskutowana jest odrębnie[38], również w odniesieniu do innych zawierających ją imion czy nazw[39][40]. Debaty te nie przyniosły jak dotąd jasnego rozstrzygnięcia[41][42][43]. Zauważa się przy ich okazji niebezpieczeństwo wiążące się z bezkrytycznym wyprowadzaniem nazw i imion z Księgi Mormona ze źródeł bliskowschodnich[44].

Imię tego nefickiego żołnierza i proroka pojawiało się w badaniach nieortodoksyjnych praktyk nazewniczych obecnych na kartach Księgi Mormona[45][46] i wykorzystywane w ten sposób było w dowodzeniu autentyczności mormońskiej świętej księgi[47][48].

Warto zauważyć, że Moroni przewija się w apologetyce Księgi Mormona od wielu dekad. Już w wydanej w 1909 pracy New Witnesses for God: Part III. The Evidences of the Truth of the Book of Mormon starszy B. H. Roberts posługiwał się imieniem tego wojskowego i proroka przy wykazywaniu różnicy między jeredyckimi a nefickimi praktykami nazewniczymi[49][50].

W krytyce Księgi Mormona

Moroni przewijał się w krytycznych analizach mormońskiej świętej księgi, przynajmniej w kilku odrębnych wątkach. Walter Franklin Prince w opublikowanym na łamach "American Journal of Psychology" artykule Psychological Tests for the Authorship of the Book of Mormon (1917) umieszczał to imię w analizie czynników środowiskowych, które jego zdaniem wpłynęły na stworzenie Księgi Mormona. Przywoływał tutaj zwłaszcza nazwisko autora jednej z publikacji poświęconej masonerii z okresu współczesnego Josephowi Smithowi[51].

Sandra Tanner wyprowadziła to imię oraz nazwę od Moroni, stolicy Komorów, państwa na wschodnim wybrzeżu Afryki[52]. Zarzut ten jest jednakże odrzucany przez mormońską apologetykę, która powołuje się przy tym na fakt, że jakkolwiek osada, która dała początek komoryjskiemu Moroni powstała prawdopodobnie już w X wieku[53] to nie uzyskała ona statusu stołecznego aż do 1876. Podnosi także, iż prawdopodobieństwo tego, by Joseph Smith mógł dostrzec ją na mapach jest niewielkie[54]. Komory miały pojawić się w świadomości młodego Smitha dzięki jego fascynacji opowieściami o Kapitanie Kidzie[55].

Vernal Holley w swej książce Book of Mormon Authorship: A Closer Look (1983) wskazał z kolei, że mogło się ono wywodzić od Monroe, zatem miejscowości w geograficznych ramach, z którymi Joseph Smith, twórca ruchu świętych w dniach ostatnich, musiał być zaznajomiony[56]. Zarzut ten jest jednakże odrzucany przez mormońską apologetykę, która powołuje się przy tym na fakt, że jakkolwiek miasto to zostało założone w 1808, to jednak nie pojawia się na mapach Nowego Jorku z 1822 i 1831[57]. Księga Mormona natomiast po raz pierwszy opublikowana została w 1830[58].

W mormońskiej kulturze

Świątynia mormońska w hawajskim Lāʻie. Obiekt ten zdobią płaskorzeźby, w tym płaskorzeźba przedstawiająca Moroniego.

Niezależnie od otaczających go spekulacji etymologicznych i teologicznych ten neficki wojskowy i prorok znalazł poczesne miejsce w mormońskiej kulturze[59]. Początek tej sekcji poświęcony jest ogólnemu przeglądowi znaczenia Moroniego w kulturze świętych w dniach ostatnich. Informacje bardziej szczegółowe przedstawiono w podsekcjach.

Moroni jest jedną z najbardziej podziwianych postaci pojawiających się na kartach Księgi Mormona. Ceni się go za prawość, opanowanie i odwagę. Zwłaszcza w kręgach konserwatywnych obyczajowo świętych w dniach ostatnich opiewany jest jako bohater ucieleśniający zdroworozsądkowe, konserwatywne wartości. Wiąże się go z amerykańskimi wolnościami oraz prawem do swobody praktyk religijnych. Wielu mormońskich mężczyzn stara się go naśladować, w rozmaity sposób, od nabywania przedstawiającej Moroniego odzieży aż po opisywaną szeroko niżej działalność polityczną[60].

W nauczaniu przywódców kościelnych

W prasie kościelnej

Moroni jest postacią stale przewijającą się na łamach różnych wydawanych przez Kościół tytułów prasowych.

W świeckiej literaturze mormońskiej

Poświęcono mu wiele miejsca w pozakościelnej literaturze tworzonej przez i przeznaczonej dla świętych w dniach ostatnich. Samuel. Moroni's Young Warrior, pióra Claira M. Poulsona (1993) opowiada o Samuelu, szesnastolatku, który staje się bohaterem wojennym pomagając w wyzwoleniu wszystkich nefickich ziem spod lamanickiego jarzma, walcząc właśnie w szeregach armii Moroniego[61]. Sherrie Johnson poświęciła mu książkę dla dzieci Captain Moroni's Title of Liberty. (1994)[62]. LeAnn B. Larson umieściła Moroniego wśród bohaterów swojej inspirowanej Księgą Mormona powieści The Nephite Wife[63], wydanej w 2017[64]. Wspominany był też w analizie moralnego aspektu wojny uprzedzającej z perspektywy świętych w dniach ostatnich[65].

W mormońskiej sztuce

Moroni był obiektem zainteresowania mormońskich artystów. Arnold Friberg uwiecznił go na obrazie Captain Moroni Raises the Title of Liberty (1951)[66][67]. Jeremy Winborg poświęcił mu pracę Captain Moroni and the Title of Liberty. Clark Kelley Price utrwalił Moroniego na Captain Moroni and the Title of Liberty. Istnieje nawet The Title of Liberty, inspirowana Moronim instalacja wykonana z klocków lego[68]. Minerva Teichert podjęła ten temat wraz ze swoim Moroni and the Title of Liberty (1930)[69].

Znalazł się ów neficki wojskowy wśród postaci ujętych na płaskorzeźbach zdobiących świątynię mormońską w hawajskim Lāʻie. Płaskorzeźby te, dzieło J. Leo Fairbanksa, Avarda Fairbanksa[70] oraz Torliefa Knaphusa[71], przedstawiają kolejno dyspensacje ewangelii wyróżniane w mormońskiej teologii. Moroni stanowi tutaj część dyspensacji Nefitów[72][73].

Uwieczniony został w wyprodukowanym przez Kościół dwuczęściowym wideo Book of Mormon Stories z 1999[74]. Można natknąć się na rozmaite produkty inspirowane Moronim, od puzzli[75][76], przez maskotki[77] po krawaty[78][79].

Moroni jako imię męskie

 Osobny artykuł: Moroni (imię).

Imię Moroni jest często spotykanym imieniem męskim pośród mieszkańców Utah, choć szczyt jego popularności odnotowano w 1984[80]. Imię Moroni (w zapisie Moronai) występuje wśród wyznających mormonizm Maorysów[81]. Pojawia się również w rodzinach amerykańskich od pokoleń związanych z tą tradycją religijną. Nosił je Moroni Llewellyn Pratt, jeden z synów Parleya P. Pratta oraz Mary Ann Frost Stearns Pratt[82] a także Moroni Heber Kimball, jeden z synów Hebera C. Kimballa oraz Amandy Trimble Gheen Kimball[83]. Nazwano tak również żyjącego zaledwie kilka miesięcy syna Brighama Younga i Louisy Beaman (1847)[84].

Moroni Bing Torgan, potomek jednej ze znanych rodzin mormońskich w Brazylii[85], pełnił szereg funkcji publicznych, w tym deputowanego do izby niższej parlamentu federalnego[86]. Posługiwał też w różnych powołaniach w Kościele, chociażby jako prezydent palika w Fortalezie oraz prezydent misji z siedzibą w Lizbonie[87].

Występuje nie tylko w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, głównej denominacji świętych. Pojawia się też wśród wiernych należących do mniejszych odłamów, w tym do Fundamentalistycznego Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich[88].

W amerykańskim dyskursie politycznym

Cliven Bundy, należący do Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich aktywista skonfliktowany z rządem Stanów Zjednoczonych. Wraz z rodziną w swoich działaniach od wielu lat posługuje się Księgą Mormona, w tym postacią Moroniego.

Moroni pojawia się też w kontekstach wykraczających poza wąsko rozumianą kulturę mormońską, szczególnie zaś w amerykańskim dyskursie politycznym. 28 października 2020 podczas wiecu w Arizonie senator Mike Lee porównał ówczesnego prezydenta Donalda Trumpa do Moroniego[89][90][91][92]. Spotkało się to z krytyką ze strony świętych w dniach ostatnich wspierających Joe Bidena. Wskazywali oni, że pragnienie służby innym oraz obrona wolności, czynniki często łączone z Moronim, nie mają żadnego związku z postępowaniem i zachowaniem Trumpa[93]. Inni, w odpowiedzi zestawiali Trumpa raczej z postaciami negatywnymi, takimi jak Amalikiasz. Wśród głosów krytycznych pojawiały się i takie, które oburzały się na wykorzystanie pism świętych w walce politycznej[94]. Kościół nie wydał żadnego oficjalnego oświadczenia w tej kwestii. Zatrudniony przez wspólnotę specjalista od kontaktów z mediami zamieszkały w Arizonie powtórzył jedynie, że Kościół zachowuje neutralność w kwestiach politycznych[94].

Jeden z uczestników ataku na Kapitol Stanów Zjednoczonych z 6 stycznia 2021 przebrany był podczas tego wydarzenia za Moroniego właśnie[95]. Mężczyznę, zidentyfikowanego później jako Nathan Wayne Entrekin aresztowano[96]. Poza tym wpływ historii Moroniego na sam atak zdaje się być wszakże raczej ograniczony. Poza Entrekinem w wydarzeniach z 6 stycznia 2021 brała udział jeszcze tylko jedna osoba zidentyfikowana publicznie jako święty w dniach ostatnich[94], choć kilku innych miało na sobie odzież mogącą sugerować związek z tą wspólnotą religijną[97]. 15 stycznia 2021 Pierwsze Prezydium opublikowało oświadczenie potępiające przemoc oraz zachowania niezgodne z prawem, dodatkowo dystansując się od całej sytuacji[98].

Wykorzystanie postaci Moroniego przez amerykańską prawicę nie ogranicza się zresztą do opisanych wyżej dwóch odosobnionych incydentów. Cliven Bundy, członek Kościoła i aktywista występujący przeciwko władzy państwowej od wielu lat posługuje się Księgą Mormona w swoim konflikcie z rządem Stanów Zjednoczonych. Podobnie czynią zresztą inni członkowie jego rodziny. Moroni, jak zauważono, jest przez Bundych wykorzystywany jako symbol, a ich aktywność nosi znamiona antyrządowego ekstremizmu[99]. Podczas prowadzonej z ich inicjatywy okupacji należącego do rządu federalnego terenu w stanie Nevada w 2014 wykorzystywali transparenty cytujące utrwalone w mormońskiej świętej księdze słowa Moroniego[100]. W 2016, tym razem w Oregonie, podczas akcji okupacyjnej rezerwatu przyrody w Malheur użyto podobnych sloganów[101]. W grupie protestujących, której przewodził Ammon Bundy, syn Clive'a, znalazł się również mężczyzna przedstawiający się jako dowódca Moroni z Utah[102]. Kościół wyraźnie dystansuje się od takowych poczynań. W oświadczeniu wydanym 4 stycznia 2016 stwierdzono, że zbrojne przejmowanie terenu nie może być w jakimkolwiek stopniu usprawiedliwiane przy użyciu pism świętych. Konflikty z rządem powinny być rozwiązywane pokojowo, zgodnie z obowiązującym prawem[103].

Przypisy

  1. ↑ a b c Brigham Young University: MORONI. [w:] Book of Mormon Onomasticon [on-line]. byu.edu. [dostęp 2021-05-29]. (ang.).
  2. ↑ George Reynolds: A Dictionary of the Book of Mormon, Comprising Its Biographical, Geographical and Other Proper Names. Salt Lake City: Joseph Hyrum Perry, 1891, s. 245.
  3. ↑ Woodger 2000 ↓, s. 57.
  4. ↑ Huchel 2000 ↓, s. 59.
  5. ↑ Spendlove 2015 ↓, s. 57.
  6. ↑ a b Huchel 2000 ↓, s. 58.
  7. ↑ Woodger 2000 ↓, s. 53.
  8. ↑ Woodger 2000 ↓, s. 56.
  9. ↑ Wilcox 2019 ↓, s. 114.
  10. ↑ Eldin Ricks: Story of the Formation of the Book of Mormon Plates. Orem: Orion Publishing, 2002, s. 5.
  11. ↑ Brigham Young University: Names by Plates. [w:] Book of Mormon Onomasticon [on-line]. byu.edu. [dostęp 2021-09-27]. (ang.).
  12. ↑ Księga Mormona Przewodnik do samodzielnego studiowania dla uczniów seminarium. Salt Lake City: Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, 2012, s. 11.
  13. ↑ George Reynolds: A Complete Concordance to the Book of Mormon. Salt Lake City: Deseret Book, 1900, s. 472.
  14. ↑ Sadie B. Cadman, Sara Cadman Vancik: A Concordance of the Book of Mormon. Monongahela: The Church of Jesus Christ, 1986, s. 315.
  15. ↑ George Reynolds: A Complete Concordance to the Book of Mormon. Salt Lake City: Deseret Book, 1900, s. 473.
  16. ↑ Index to the Triple Combination: Moroni1. [w:] The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints [on-line]. churchofjesuschrist.org. [dostęp 2021-09-27]. (ang.).
  17. ↑ Mackay 1993 ↓, s. 104.
  18. ↑ Mackay 1993 ↓, s. 107.
  19. ↑ Welch 2018 ↓, s. 46.
  20. ↑ Stephen D. Ricks, William J. Hamblin: Warfare in the Book of Mormon. Provo: Neal A. Maxwell Institute for Religious Scholarship, Brigham Young University, 1990, s. 172.
  21. ↑ a b Alan C. Miner: Alma 62. [w:] Step-by-Step Through the Book of Mormon [on-line]. stepbystep.alancminer.com. [dostęp 2021-10-16]. (ang.).
  22. ↑ Daniel H. Ludlow (red.): Encyclopedia of Mormonism. New York: Macmillan Publishing, 1992, s. 1427. ISBN 978-0-02-904040-9.
  23. ↑ Holbrook 1993 ↓, s. 54.
  24. ↑ M. [w:] Book of Mormon Dictionary [on-line]. centerplace.org. [dostęp 2021-10-16]. (ang.).
  25. ↑ Paul Nolan Hyde: A Comprehensive Commentary of the Book of 3 Nephi. Orem: Parrish Press, 2015, s. 79.
  26. ↑ Paul Nolan Hyde: A Comprehensive Commentary of the Book of 3 Nephi. Orem: Parrish Press, 2015, s. 75.
  27. ↑ George Reynolds: A Dictionary of the Book of Mormon, Comprising Its Biographical, Geographical and Other Proper Names. Salt Lake City: Joseph Hyrum Perry, 1891, s. 251.
  28. ↑ Index to the Triple Combination: Moroni, City of and Land of. [w:] The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints [on-line]. churchofjesuschrist.org. [dostęp 2021-10-16]. (ang.).
  29. ↑ Mills Johnson 2005 ↓, s. 76.
  30. ↑ B.H. Roberts: New Witnesses for God: Volume III - The Evidences of the Truth of the Book of Mormon. Salt Lake City: Deseret News, 1909, s. 139-140.
  31. ↑ George Reynolds: A Dictionary of the Book of Mormon, Comprising Its Biographical, Geographical and Other Proper Names. Salt Lake City: Joseph Hyrum Perry, 1891, s. 251-252.
  32. ↑ B.H. Roberts: New Witnesses for God: Volume III - The Evidences of the Truth of the Book of Mormon. Salt Lake City: Deseret News, 1909, s. 140.
  33. ↑ Charles D. Tate Jr., Monte S. Nyman (red.): The Book of Mormon: Fourth Nephi Through Moroni, From Zion to Destruction. Provo: Religious Studies Center, Brigham Young University, 1995, s. 235-249. ISBN 0-8849-4974-5.
  34. ↑ Daniel H. Ludlow (red.): Encyclopedia of Mormonism. New York: Macmillan Publishing, 1992, s. 195. ISBN 978-0-02-904040-9.
  35. ↑ Russell 2017 ↓, s. 24-25.
  36. ↑ Moroni2, [w:] Dennis L. Largey (red.), The Book of Mormon Reference Companion [e-book], Salt Lake City: Deseret Book, 2003, lokalizacja 6781, ISBN 978-1-60908-763-0.
  37. ↑ Hoskisson 2009 ↓, s. 49-50.
  38. ↑ Brigham Young University: MORONIHAH. [w:] Book of Mormon Onomasticon [on-line]. byu.edu. [dostęp 2021-05-29]. (ang.).
  39. ↑ Brigham Young University: NEPHIHAH. [w:] Book of Mormon Onomasticon [on-line]. byu.edu. [dostęp 2021-09-27]. (ang.).
  40. ↑ Brigham Young University: MATHONIHAH. [w:] Book of Mormon Onomasticon [on-line]. byu.edu. [dostęp 2021-09-27]. (ang.).
  41. ↑ Brigham Young University: -ihah As an Affix. [w:] Book of Mormon Onomasticon [on-line]. byu.edu. [dostęp 2021-10-17]. (ang.).
  42. ↑ Hoskisson 2009 ↓, s. 49.
  43. ↑ Hoskisson 2009 ↓, s. 51.
  44. ↑ Hoskisson 2009 ↓, s. 52.
  45. ↑ Black i in. 2016 ↓, s. 45.
  46. ↑ Wilcox 2019 ↓, s. 123.
  47. ↑ Black 2011 ↓, s. 119.
  48. ↑ Wilcox 2019 ↓, s. 105.
  49. ↑ B.H. Roberts: New Witnesses for God: Volume III - The Evidences of the Truth of the Book of Mormon. Salt Lake City: Deseret News, 1909, s. 134.
  50. ↑ B.H. Roberts: New Witnesses for God: Volume III - The Evidences of the Truth of the Book of Mormon. Salt Lake City: Deseret News, 1909, s. 135.
  51. ↑ Black i in. 2016 ↓, s. 48.
  52. ↑ Sandra Tanner: Possible Sources for Book of Mormon Names. [w:] Utah Lighthouse Ministry [on-line]. utlm.org. [dostęp 2021-06-14]. (ang.).
  53. ↑ Moroni, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2021-10-25] (ang.).
  54. ↑ FAIR: Did Joseph Smith obtain the names Cumorah and Moroni from a map of the Comoros Islands?. fairlatterdaysaints.org. [dostęp 2021-10-25]. (ang.).
  55. ↑ FAIR: Joseph Smith, Captain Kidd and the Comoro archipelago. fairlatterdaysaints.org. [dostęp 2021-10-25]. (ang.).
  56. ↑ Phil Hart: The Book of Imaginary Indians: Ancient Traditions and Modern Caricatures in the White Man’s Quest for Meaning. Lincoln: iUniverse, Inc., 2008, s. 9. ISBN 978-0595435036.
  57. ↑ FAIR: The Book of Mormon and place names from the area around Joseph Smith’s home. fairlatterdaysaints.org. [dostęp 2021-05-25]. (ang.).
  58. ↑ The Joseph Smith Papers: Book of Mormon Available for Purchase. [w:] Events [on-line]. josephsmithpapers.org. [dostęp 2021-05-25]. (ang.).
  59. ↑ Peterson 2021 ↓, s. 91-92.
  60. ↑ Peterson 2021 ↓, s. 92.
  61. ↑ Cracroft 1994 ↓, s. 118.
  62. ↑ McKinlay 1995 ↓, s. 265.
  63. ↑ Alivia Whitaker: Book review: Book of Mormon imagination comes to life in novel ‘The Nephite Wife’. [w:] Deseret News [on-line]. deseret.com, 2017-11-11. [dostęp 2021-10-15]. (ang.).
  64. ↑ WorldCat: The Nephite wife. worldcat.org. [dostęp 2021-10-15]. (ang.).
  65. ↑ Dan Campbell: Can God Protect us From Nukes?: The Rationale for Preemptive War. [w:] Mormon Chronicle [on-line]. mormonchronicle.com, 2012-08-31. [dostęp 2021-10-15]. (ang.).
  66. ↑ Katie Jane Mitchell: Art in Mormonism The Dulling Art Experience of LDS Church Facilities. Orem: Utah Valley University, 2017, s. 19.
  67. ↑ Swanson 2001 ↓, s. 34.
  68. ↑ The Title Of Liberty. [w:] Latter-day Soprano Making A Joyfully Peculiar Noise [on-line]. latterdaysoprano.com, 2017-02-26. [dostęp 2021-10-25]. (ang.).
  69. ↑ Amy L. Williamson: Storytelling Through Brushstrokes: Minerva Teichert's Visualization of the Mormon Pioneer Experience and Messages to Her Audience. Logan: Utah State University, 2009, s. 37.
  70. ↑ Anderson 2000 ↓, s. 170.
  71. ↑ Anderson 2000 ↓, s. 172.
  72. ↑ Anderson 2000 ↓, s. 175.
  73. ↑ Richard J. Dowse: The Laie Hawaii Temple: A History from Its Conception to Completion Completion. Provo: Brigham Young University, 2012, s. 191.
  74. ↑ Mormon Literature & Creative Arts: Book of Mormon Stories. mormonartsstg.lib.byu.edu. [dostęp 2021-09-05]. (ang.).
  75. ↑ Alexis Merrill: Captain Moroni Puzzle. [w:] Deseret Book [on-line]. deseretbook.com. [dostęp 2022-02-23]. (ang.).
  76. ↑ David Harston: Book of Mormon Mini Puzzle: Captain Moroni. [w:] Deseret Book [on-line]. deseretbook.com. [dostęp 2022-02-23]. (ang.).
  77. ↑ Deseret Book Company: Plush Captain Moroni. [w:] Deseret Book [on-line]. deseretbook.com. [dostęp 2022-02-23]. (ang.).
  78. ↑ Johnson Brothers: Youth Gray Captain Moroni Necktie. [w:] Deseret Book [on-line]. deseretbook.com. [dostęp 2022-02-23]. (ang.).
  79. ↑ Johnson Brothers: Boys' Light Blue Captain Moroni Zipper Necktie. [w:] Deseret Book [on-line]. deseretbook.com. [dostęp 2022-02-23]. (ang.).
  80. ↑ Utah Baby Namer: The most distinctive Utah names of all time, ranked. utahbabynamer.com, 2018-04-02. [dostęp 2021-06-14]. (ang.).
  81. ↑ Karaitiana N. Taiuru: Baby names: Christian, Mormon and non religious Māori first names and their equivalent English name. 2016, s. 19. ISBN 978-0-9582597-2-9.
  82. ↑ Jared Pratt Family Association: Parley P. Pratt Wives and Children. jared.pratt-family.org. [dostęp 2021-10-21]. (ang.).
  83. ↑ Stanley B. Kimball: Heber C. Kimball: Mormon Patriarch and Pioneer. Urbana: University of Illinois Press, 1981, s. 309.
  84. ↑ Compton 1999 ↓, s. 50.
  85. ↑ The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints: Brazilians recognize name of ‘Moroni’. [w:] Church News [on-line]. thechurchnews.com, 1989-09-23. [dostęp 2021-10-22]. (ang.).
  86. ↑ The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints: Brazilian ‘folk hero’ elected to high post. [w:] Church News [on-line]. thechurchnews.com, 1991-03-16. [dostęp 2021-10-22]. (ang.).
  87. ↑ Brazilian is no stranger to high-profile jobs. [w:] Deseret News [on-line]. deseret.com, 2009-10-01. [dostęp 2021-07-23]. (ang.).
  88. ↑ Mark Brodie: When The Polygamous Turn Monogamous. [w:] KJZZ 91.5 [on-line]. kjzz.org, 2014-04-25. [dostęp 2021-10-25]. (ang.).
  89. ↑ Peterson 2021 ↓, s. 92-93.
  90. ↑ Dennis Romboy: Sen. Mike Lee explains comparing Donald Trump to Capt. Moroni from Book of Mormon. [w:] Deseret News [on-line]. deseret.com, 2020-10-30. [dostęp 2021-10-22]. (ang.).
  91. ↑ Gabrielle Shiozawa: Sen. Mike Lee compares Trump to Moroni during campaign rally. [w:] The Daily Universe [on-line]. universe.byu.edu, 2020-10-29. [dostęp 2021-10-22]. (ang.).
  92. ↑ Jeff Tavss: Sen. Lee compares Trump to Captain Moroni from Book of Mormon. [w:] Fox 13 Salt Lake City [on-line]. fox13now.com, 2020-10-29. [dostęp 2021-10-22]. (ang.).
  93. ↑ JOSÉ-IGNACIO CASTAÑEDA PEREZ: In Arizona, Sen. Mike Lee compares Trump to Captain Moroni, is criticized by LDS members. [w:] Azcentral [on-line]. azcentral.com, 2020-10-28. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).
  94. ↑ a b c B.H. Roberts Foundation: DONALD TRUMP AND CAPTAIN MORONI. [w:] Mormonr Make Mormonism Peculiar Again [on-line]. mormonr.org. [dostęp 2021-11-12]. (ang.).
  95. ↑ Peterson 2021 ↓, s. 94.
  96. ↑ Colby Walker: AZ man dressed as Captain Moroni arrested after Capitol raid. [w:] KSL NewsRadio [on-line]. kslnewsradio.com, 2021-07-17. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).
  97. ↑ Peterson 2021 ↓, s. 95.
  98. ↑ Valerie Walton: A look back at Church news highlights from 2021. [w:] Church News [on-line]. thechurchnews.com, 2021-12-23. [dostęp 2021-12-25]. (ang.).
  99. ↑ John Sepulvado: Why the Bundy militia mixes Mormon symbolism with anti-government sentiment. [w:] PBS NewsHour [on-line]. pbs.org, 2016-01-04. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).
  100. ↑ Miriam Krule: The Mormon Warrior the Bundys Revere Actually Wanted the Government to Do More. [w:] Slate [on-line]. slate.com, 2016-01-05. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).
  101. ↑ Daryl Johnson: Hate In God’s Name. [w:] Southern Poverty Law Center [on-line]. splcenter.org, 2017-09-25. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).
  102. ↑ Jana Riess: Dear Mormon militiamen: Stop the insanity. [w:] Religion News Service [on-line]. religionnews.com, 2016-01-04. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).
  103. ↑ The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints: Church Responds to Inquiries Regarding Oregon Armed Occupation. [w:] Newsroom [on-line]. churchofjesuschrist.org, 2016-01-04. [dostęp 2021-10-23]. (ang.).

Bibliografia

Kategoria:Postacie wspominane w Księdze Mormona

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya