Lisdeksamfetamina
| |||||||||
| |||||||||
| Ogólne informacje | |||||||||
| Wzór sumaryczny |
C15H25N3O | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Masa molowa |
263,39 g/mol | ||||||||
| Identyfikacja | |||||||||
| Numer CAS | |||||||||
| PubChem | |||||||||
| DrugBank | |||||||||
| |||||||||
| |||||||||
| |||||||||
| Klasyfikacja medyczna | |||||||||
| ATC | |||||||||
| Legalność w Polsce | |||||||||
| |||||||||
| |||||||||
Lisdeksamfetamina – organiczny związek chemiczny o właściwościach stymulujących, stosowany w leczeniu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) u dzieci i dorosłych oraz zaburzenia z napadami objadania się u dorosłych[1].
Lisdeksamfetaminę przyjmuje się doustnie, jej działanie zaczyna się zazwyczaj w ciągu dwóch godzin, a aktywność jej metabolitu utrzymuje się do 14 godzin[1].
Przekształcenie do dekstroamfetaminy
Farmakologicznie, lisdeksamfetamina to nieaktywny prolek, który działa po przekształceniu przez enzymy w erytrocytach do aktywnej, pobudzającej ośrodkowy układ nerwowy (OUN) dekstroamfetaminy oraz L-lizyny (naturalnie występującego aminokwasu)[1][2][3].
Konwersja lisdeksamfetaminy do dekstroamfetaminy nie jest zależna od pH przewodu pokarmowego i mało prawdopodobne jest, aby miały na nią wpływ zmiany czasu pasażu żołądkowo-jelitowego[4].
Zastosowanie
Lisdeksamfetamina jest stosowana przede wszystkim w leczeniu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) i zespołu objadania się. W badaniach klinicznych dotyczących stosowania lisdeksamfetaminy w leczeniu ADHD brały głównie udział osoby poniżej 65. roku życia[5]. Według przeglądu systematycznego z 2019 r. lisdeksamfetamina okazała się najskuteczniejszym sposobem leczenia ADHD u dorosłych[6].
Według American Academy of Sleep Medicine może być stosowana również w leczeniu narkolepsji[7].
Działania niepożądane
Do głównych (częstość występowania ≥5%) działań niepożądanych lisdeksamfetaminy w krótkoterminowych badaniach klinicznych należały: zmniejszony apetyt, bezsenność, suchość w ustach, utrata masy ciała, drażliwość, ból w górnej części brzucha, nudności, wymioty, biegunka, zaparcia, przyspieszone bicie serca, lęk, zawroty głowy i uczucie nerwowości[1][5].
Do rzadkich, ale poważnych skutków ubocznych lisdeksamfetaminy mogą należeć mania, nagła śmierć sercowa (u osób z chorobami serca), psychoza amfetaminowa i zespół serotoninowy[1][5].
Jej stosowanie w czasie ciąży może być szkodliwe dla dziecka, a producent nie zaleca jej stosowania w okresie karmienia piersią[1][8][9].
Interakcje
- Środki zakwaszające mocz: Leki, suplementy lub pokarmy zakwaszające mocz, takie jak kwas askorbinowy, zwiększają wydalanie dekstroamfetaminy z moczem, skracając w ten sposób okres półtrwania i skuteczność dekstroamfetaminy w organizmie[5][10].
- Środki alkalizujące mocz: Leki, suplementy lub żywność alkalizująca mocz, np. wodorowęglan sodu czy cytrynian magnezu, zmniejszają wydalanie dekstroamfetaminy z moczem, zwiększając w ten sposób okres półtrwania i aktywność dekstroamfetaminy w organizmie[5][10]
- Inhibitory CYP2D6: Hydroksylacja za pośrednictwem enzymu cytochromu P450 CYP2D6 jest główną ścieżką metabolizmu dekstroamfetaminy. Silne inhibitory CYP2D6, takie jak paroksetyna, fluoksetyna, bupropion i duloksetyna, mogą hamować metabolizm dekstroamfetaminy i tym samym zwiększać jej stężenie we krwi, a przez to zwiększać ryzyko wystąpienia zespołu serotoninowego[5][11].
- Inhibitory monoaminooksydazy: Jednoczesne stosowanie inhibitorów MAO i leków pobudzających ośrodkowy układ nerwowy, takich jak lisdeksamfetamina, może wywołać przełom nadciśnieniowy[5].
Rejestracja i preparaty
Lisdeksamfetaminę zatwierdzono do stosowania w Stanach Zjednoczonych w 2007 r., a w Unii Europejskiej w 2012 r.[1][12] W 2022 r. był to 69. najczęściej przepisywany lek w Stanach Zjednoczonych, z ponad 9 milionów recept[13][14].
Od listopada 2020 r. lisdeksamfetamina jest sprzedawana pod następującymi nazwami: Aduvanz, Elvanse, Juneve, Samexid, Tyvense, Venvanse i Vyvanse[15].
Legalność
W Wielkiej Brytanii jest to substancja kontrolowana klasy B, w Australii jest to substancja kontrolowana z Grupy 8, Stanach Zjednoczonych jest to substancja kontrolowana z Grupy II[8][16]
Od maja 2025 roku lisdeksamfetamina jest sklasyfikowana w Polsce jako substancja psychotropowa grupy II-P[17].
Przypisy
- ↑ a b c d e f g Lisdexamfetamine Dimesylate Monograph for Professionals [online], Drugs.com [dostęp 2025-01-02] (ang.).
- ↑ David J. Heal, Sharon L. Smith, Jane Gosden, David J. Nutt, Amphetamine, past and present – a pharmacological and clinical perspective, „Journal of Psychopharmacology”, 27 (6), 2013, s. 479–496, DOI: 10.1177/0269881113482532, PMID: 23539642, PMCID: PMC3666194 (ang.).
- ↑ Stephanie K A Blick, Gillian M Keating, Lisdexamfetamine, „Pediatric Drugs”, 9 (2), 2007, s. 129–135, DOI: 10.2165/00148581-200709020-00007 (ang.).
- ↑ D.R. Jasinski, S. Krishnan, Abuse liability and safety of oral lisdexamfetamine dimesylate in individuals with a history of stimulant abuse, „Journal of Psychopharmacology”, 23 (4), 2009, s. 419–427, DOI: 10.1177/0269881109103113 (ang.).
- ↑ a b c d e f g VYVANSE- lisdexamfetamine dimesylate capsule VYVANSE- lisdexamfetamine dimesylate tablet, chewable, [w:] DailyMed [online], National Institutes of Health / National Library of Medicine [dostęp 2025-01-02] (ang.).
- ↑ Matej Stuhec, Petar Lukić, Igor Locatelli, Efficacy, Acceptability, and Tolerability of Lisdexamfetamine, Mixed Amphetamine Salts, Methylphenidate, and Modafinil in the Treatment of Attention-Deficit Hyperactivity Disorder in Adults: A Systematic Review and Meta-analysis, „Annals of Pharmacotherapy”, 53 (2), 2019, s. 121–133, DOI: 10.1177/1060028018795703 (ang.).
- ↑ Kiran Maski i inni, Treatment of central disorders of hypersomnolence: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline, „Journal of Clinical Sleep Medicine”, 17 (9), 2021, s. 1881–1893, DOI: 10.5664/jcsm.9328, PMID: 34743789, PMCID: PMC8636351 (ang.).
- ↑ a b BNF 76: September 2018, British National Formulary, London: Pharmaceutical Press, 2018, s. 348–349, ISBN 978-0-85711-338-2 [dostęp 2025-01-02].
- ↑ Lisdexamfetamine (Vyvanse) Use During Pregnancy [online], Drugs.com [dostęp 2025-01-02] (ang.).
- ↑ a b ADDERALL XR- dextroamphetamine sulfate, dextroamphetamine saccharate, amphetamine sulfate and amphetamine aspartate capsule, extended release, [w:] DailyMed [online], National Institutes of Health / National Library of Medicine [dostęp 2025-01-02].
- ↑ Georgios Schoretsanitis, Jose de Leon, Chin B. Eap, John M. Kane, Michael Paulzen, Clinically Significant Drug–Drug Interactions with Agents for Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, „CNS Drugs”, 33 (12), 2019, s. 1201–1222, DOI: 10.1007/s40263-019-00683-7 (ang.).
- ↑ Shire’s ADHD amphetamine wins British backing [online], Reuters.
- ↑ The Top 300 of 2022 [online], clincalc.com [dostęp 2025-01-02].
- ↑ Lisdexamfetamine – Drug Usage Statistics, ClinCalc DrugStats Database [online], clincalc.com [dostęp 2025-01-02].
- ↑ Lisdexamfetamine Uses, Side Effects & Warnings [online], Drugs.com [dostęp 2025-01-02] (ang.).
- ↑ Drugs of Abuse, DEA [dostęp 2025-01-02] [zarchiwizowane 2024-12-25].
- ↑ Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, „Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej”, 7 maja 2025, Dz. U. z 2025 r. poz. 598.
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.