Machaira

Machaira (gr. μάχαιρα, machaira, machaera – nóż) – wywodząca się ze starożytności broń sieczno-kłująca o krótkiej, esowato wygiętej, jednosiecznej głowni i ostrzu po jej stronie wewnętrznej.

Była używana w Grecji i w innych krajach basenu śródziemnomorskiego. Z niej wywodziła się starożytna falcata, a w późniejszych czasach turecki jatagan i prawdopodobnie również nepalski kukri^[1].

Machaira pochodziła z Persji i jest prawdopodobnie spokrewniona z szablą wschodnią^[1]. Rozpowszechniła się w Grecji od V wieku p.n.e.^[2] Był to rodzaj długiego, ciężkiego, zakrzywionego noża, nieco podobnego do germańskiego saksa, lecz w odróżnieniu od niego zawsze o wygiętej głowni^[1][3]. Przed połową V w. wyobrażenia takich noży czy maczet są obecne w sztuce, ale jako narzędzia (np. kuchenne) lub przy składaniu ofiar, nie jako broń^[3]. Na takie zastosowanie wskazuje też jeden z wariantów mitu o Neoptolemosie, którego w świątyni w Delfach miał w kłótni zabić niejaki Machaireus („Nożownik”), syn Daïtesa („Rozdzielającego” – imię zabójcy odnosi się do noża, jakim kapłani dzielili mięso zwierząt ofiarnych)^[4].

W drugiej połowie tego stulecia machairy powszechnie już przedstawiano zarówno jako narzędzia domowe lub ceremonialne, jak i w charakterze broni^[3]. Przypuszczalnie pomysł zakrzywionej broni siecznej mógł przeniknąć ze wschodu do Grecji w czasach wojen perskich, a jej ostateczna forma wykształciła się poprzez adaptację już istniejącego narzędzia do celów bojowych. Następnie w okresie wojen pomiędzy Grekami a Kartagińczykami na Sycylii, iberyjscy najemnicy w służbie kartagińskiej przenieśli wzór takiej broni do siebie. Na Półwyspie Iberyjskim pierwsze datowane jej przykłady pojawiają się pod koniec V wieku, dając początek falcacie^[3].

Machaira miała głownię przy rękojeści początkowo wąską, następnie rozszerzającą się przy sztychu. Rękojeść była zamknięta lub półzamknięta, a głowica miała hakowatą formę, często zakończoną stylizowaną głową ptaka^[1][2]. Długość broni wahała się w granicach 50–70 cm przy masie ok. 1 kg (razem z pochwą 1,5–2 kg)^[5].

Dzięki rozszerzającej się ku sztychowi głowni była to broń ciężka i dobrze wyważona do cięcia^[1]. Zapewne wymagała nieco miejsca, by wojownik mógł wziąć zamach, więc nadawała się szczególnie do walki w szyku luźniejszym niż ciasno sformowana falanga. W sztuce często przedstawione są postacie biorące szeroki zamach zza ramienia (lewego lub na wprost, zza prawego), co nie oznacza, że była to jedyna forma szermowania. Ksenofont szczególnie cenił machairę jako broń kawalerii, właśnie ze względu na siłę cięcia, które mógł wyprowadzić jeździec z wysokości konia^[2].

Oprócz kawalerzystów używali jej jako broni pomocniczej hoplici (zamiast miecza xiphos)^[2] oraz lżej zbrojni żołnierze, jak peltaści^[6]. Natomiast machairophoroi („noszący miecze/machairy”) stanowili jedynie formację służebną w wojsku Seleucydów jako słudzy obozowi, których zadaniem było m.in. przygotowywanie posiłków dla żołnierzy. Nazwa najprawdopodobniej wywodzi się stąd, że uzbrojeni jedynie w broń boczną, nie mieli żadnej innej^[7].

Wielu autorów – Z. Żygulski^[1], P. Dixon^[3], V. Hansen^[2], J. Campbell^[8] – identyfikuje machairę z inną bronią znaną ze starożytności – kopisem, o podobnej budowie i jednosiecznej głowni. Nazw tych używają zamiennie, zaś falcatę traktują jako niemal tożsamą lub jako wersję rozwojową. G. Daly mówi o falcacie jako wariancie kopisu^[9], a J. Warry pokazuje typy zakrzywionego miecza, opisując je jako „zwane po grecku kopis, a po łacinie falcata”^[10]; także J. Campbell określa falcatę mianem zachodniego wariantu greckiego kopisu.

• J.B. Campbell: The Oxford handbook of warfare in the classical world. Oxford New York: Oxford University Press, 2013. ISBN 978-0-19-530465-7. (ang.).