Wielichowo
| miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
 Ratusz w Wielichowie | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Prawa miejskie |
1429[1] | ||
| Burmistrz |
Honorata Kozłowska | ||
| Powierzchnia |
1,24[2] km² | ||
| Populacja (2022) • liczba ludności • gęstość |
|||
| Strefa numeracyjna |
+48 61 | ||
| Kod pocztowy |
64-050 | ||
| Tablice rejestracyjne |
PGO | ||
Położenie na mapie gminy Wielichowo  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu grodziskiego  | |||
 52°07′06″N 16°21′00″E/52,118333 16,350000[3]
| |||
| TERC (TERYT) |
3005054 | ||
| SIMC |
0971620 | ||
Urząd miejski Rynek 1064-050 Wielichowo | |||
| Strona internetowa | |||
ⓘ – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie grodziskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Wielichowo[4].
Według danych GUS z 30 czerwca 2021, miasto liczyło 1753 mieszkańców.
Położenie
Miasto biskupstwa poznańskiego Wielichowo, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kościańskim województwa poznańskiego[5].
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego[1].
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Wielichowo leży na pograniczu dwóch mezoregionów: Wysoczyzny Grodziskiej i Doliny Środkowej Obry[1][5][6], w pobliżu nadrzecznych bagien[7].
Nazwa
Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od od końca XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1297gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą Vielychowo, 1304 Welichow, 1308 Weligowo, 1350 Welychova, 1395 Welichowo, 1404 Welychowo, 1409 Wyelichowo, 1420 Welyechowo, 1420 Velichowo, 1422 Wiielichowo, 1428 Welicowo, 1430 Wielichowo, Cziolcowice, 1433 Muelichowo, 1434 Velychowo, 1443 Czolcowo, 1443 Czołkowo, 1444 Cziolkowo, 1453 Vyelichowo, 1458 Wyeluchow, 1467 Wyelychowo, 1494 Vyelichow, 1495 Welykowa, 1507 Wyelichoff, 1511 Vyelichovo, 1525 Wyelischow, 1564 Vielichow [8][6][7]. Według historyków wieś Wielichowo powstała stosunkowo późno względem notowania nazwy. W dokumencie z 1297 mowa jest jeszcze tylko o lesie biskupim o nazwie Vielichowo, leżącym na południe od Łubnicy, od którego wywodzi się nazwa powstałej w tym miejscu wsi[7]. Przy dworku, prawdopodobnie myśliwskim, rozwinęła się później wieś pod nazwą Welichow, a później także miasto o nazwie Ciołkowo, która się nie przyjęła i z czasem zanikła[8][6][7].
W czasie niemieckiej okupacji ziem polskich w latach 1943–1945 niemiecka, nazistowska administracja III Rzeszy zmieniła historyczną nazwę wsi na nową, całkowicie niemiecką nazwę Wiesenstadt[9].
Historia
Historycy podejrzewali, że w okolicach miejscowości 200 metrów na południe od rynku stało wcześniej domniemane grodzisko, które jednak okazało się być naturalną formą terenową. Na kilku stanowiskach w Wielichowie archeolodzy znaleźli fragmenty naczyń pochodzących przeważnie już z pełnego średniowiecza[8].
Miasto kiedyś była wsią związaną pierwotnie z Wielkopolską. Osada pod tą nazwą istniała już na początku XIV wieku. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z 1304 oraz 1308 roku. Dokument z 1350 wystawiony przez króla polskiego Kazimierza III Wielkiego odnotował, że miejscowość była obdarzona wolnizną. Zwalniał on kmieci oraz mieszkańców dóbr biskupich, w tym m.in. Wielichowo, od świadczeń na tak długo, dopóki będą oni korzystać z wolnizny udzielonej im przez biskupa. Zwolnienia podatkowe wobec wsi stosowano podczas lokacji nowych miejscowości, a więc w tym czasie została ona prawdopodobnie dopiero niedawno założona[8].
Wieś była własnością kościelną należącą do biskupstwa poznańskiego. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1443 należała do powiatu kościańskiego województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1405 była siedzibą własnej parafii, a w 1510 należała do dekanatu Grodzisk. Od 1429 notowana już jako miasto[8].
Dokumenty z 1308 wskazują, że Wielichowo było wówczas własnością biskupią[7]. Miejscowość powstała na prawie polskim. 15 lipca 1429 król polski Władysław Jagiełło przeniósł wieś biskupa poznańskiego Wielichowo na prawo magdeburskie pozwalając biskupowi założyć w tej wsi miasto (łac. "civitatem seu opidum"). Król ustanowił targ tygodniowy we wtorki oraz jarmark w dniu św. Trójcy w niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego. Kontrahenci przybywający na te targi otrzymali według dokumentu te same prawa, jakie obowiązywały w Poznaniu, Kościanie oraz innych miastach wielkopolskich. W 1430 król Władysław Jagiełło na prośbę biskupa poznańskiego Stanisława Ciołka, który obok swej wsi Wielichowo wzniósł miasto o nazwie Ciołkowo, nadał temuż miastu przywileje, jakimi cieszyły się inne miasta Wielkopolski[8][1][6][7].
Dokumenty historyczne odnotowały także zwykłych mieszkańców wsi. W 1395 imiennie odnotowany został kmieć wielichowski Adam, który toczył proces z Janem Siestrzeńcem. W 1404 kolejny mieszkaniec wsi toczył proces z Agnieszką, prawdopodobnie mieszczką z Przemętu. W 1408 Jan Morawa, mieszkaniec Wielichowa, toczył proces ze Stanisławem plebanem w Prochach. W 1420 odnotowano Katarzynę karczmarkę wielichowską. W 1459 odnotowano kolejnego mieszkańca wsi Wojciecha[8].
W 1443 biskup poznański Andrzej Bniński nadał miastu zwanemu wówczas Ciołkowo zarośla, rozciągające się za należącymi do biskupa rolami zwanymi Siedliska oraz przyległymi łąkami rozciągającymi się od łąki wójtowskiej do granic gruntów plebana, zezwalając wykarczować te zarośla i obrócić je na ogrody. Nadał też zarośla od ról Siedliska i łąk biskupich do rzeki Obry, zezwalając je wykarczować oraz obrócić na łąki. Łąki te mieszkańcy mieli posiadać wraz z rolami i tylko razem z nimi mogli je zbywać. Biskup zwolnił mieszczan oraz kmieci uprawiających role od zwyczajowej płatności 3 wiardunków tytułem opłaty zwanej wiecne oraz wszelkich robocizn względem biskupstwa. W zamian za robocizny natomiast winni zapłacić wiardunku półgroszy, a od karczowanych ogrodów i łąk mieli dawać po dwa kurczaki.Biskup zezwolił także mieszczanom posiadać kocioł do warzenia lokalnego piwa. Burmistrzowi miasta Jakubowi Podlaskowi, zważywszy na jego zasługi przy lokacji miasta, biskup nadał zagrodę wolną od wszelkich powinności, którą sobie już wykarczował, oraz łąkę, nie licząc zagrody, którą wykarczuje wraz z innymi mieszczanami[8].
W 1458 miasto wystawiło na wyprawę malborską 2 zbrojnych[8][a]. W tym czasie w Wielichowie istniał prawdopodobnie już kościół[7].
W 1467 odnotowany został pozew Małgorzaty z Wielichowa przeciw Tomaszowi mieszkańcowi wielichowskiemu, z którym zawarła małżeństwo w formie zwyczajowej (łac. "per verba") i z którym razem spłodzili dziecko. Biskup polecił aby Tomasz zapłacił jej dwie grzywny. W 1496 pracownik Marcin Rączka z Wielichowa wraz z kmieciami Stefanem z Ujazdu oraz Błażejem z Granówka oskarżeni zostali o to, że w poprzednim roku napadli na braci z klasztoru karmelitów w Poznaniu nocujących w Kowalewie, w stodole pracownika Prokopa[8].
W 1645 miasto przeszło w ręce biskupów poznańskich[1]. Cały okres swojej historii pozostawało ośrodkiem produkcji rolniczej i rzemiosła.
W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793, miejscowość przeszła w posiadanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. W XIX wieku miasto rozwinęło się terytorialnie, architektonicznie, gospodarczo i ludnościowo. Około 1840 jako właściciela zapisano Mikołaja Mielżyńskiego[7]. Wielichowo liczyło wówczas 111 domów i 592 mieszkańców[7]. Pod koniec XIX wieku liczba mieszkańców wzrosła do ok. 1000[7].
Aż 249 mieszkańców Wielichowa, w którym wyraźnie przeważała ludność polska, wzięło udział w powstaniu wielkopolskim w 1919[6]. Kompania wielichowska poniosła znaczne straty w trakcie walk o Kargową[6].
II wojna światowa
W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli eksterminację Polaków w ramach Intelligenzaktion oraz masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR [10].
W 1940 z powiatu kościańskiego wysiedlono m.in. 84 osoby, w tym 21 rodzin wysiedlono z Czempinia, Śmigla i Wielichowa, a także 34 rodziny rolnicze ok. 170 osób wysiedlono ze wsi Jerka, 226 osób, ok. 45 rodzin, ze wsi Konojad i Kotusz w gminie Łęki Wielkie oraz 54 osoby ze wsi Kamieniec. Wysiedlonych Polaków umieszczano w przejściowym obozie wysiedleńczym w Kościanie, a potem wsadzano ich w wagony towarowe i wywożono do Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedlani mieszkańcy byli rewidowani, zabierano ich biżuterię i pieniądze, a ich mieszkania, domy, sklepy i firmy przejmowali sprowadzani w ich miejsce Niemcy bałtyccy[11].
Gospodarka
W pobliżu Wielichowa zlokalizowana jest należąca do Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa Kopalnia Gazu Ziemnego Wielichowo. Kopalnia prowadzi eksploatację złóż Wielichowo-Ruchocice z podłączeniem odwiertów Elżbieciny, Jabłonna i Łęki. Łączne zasoby wydobywalne ze złóż Wielichowo, Ruchocice, Łęki, Elżbieciny i Jabłonna są szacowane na ponad 3,5 mld m3 gazu ziemnego zaazotowanego.
Transport
Transport drogowy
W odległości 6 km od miasta przebiega droga krajowa nr 32 (Zielona Góra–Poznań)[1].
Przez Wielichowo biegnie droga wojewódzka nr 312, łącząca drogę krajową 32 z Rakoniewic z drogą krajową nr 5 w Czaczu[1].
Transport kolejowy
Od 1973 stacja kolejowa w Wielichowie jest końcowym punktem Śmigielskiej Kolei Dojazdowej (wcześniej linia ze Starego Bojanowa kończyła się w Rakoniewicach). Na początku XX wieku istniała jeszcze wąskotorowa linia do Ujazdu. Szachulcowy dworzec kolejowy (położony na terenie Wielichowa-Wsi) został wybudowany w 1902[1].
Demografia
Zabytki
Do rejestru zabytków wpisane są[12]:
- historyczny układ urbanistyczny miasta z XV–XIX w. (nr rej. 689/Wlkp/A z 7.08.2008)
- kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny z lat 1762-79 (nr rej. 564/A z 30.04.1969)
- drewniany kościół cmentarny pw. Narodzenia NMP z 1793 (nr rej. 565/A z 30.04.1969)
- zespół pałacowy, na który składają się:
- zespół folwarczny (przy zespole pałacowym) z końca XIX wieku (nr rej. 2551/A z 20.07.1995): obora (chlewnia), stodoła (magazyn), stajnia robocza i magazyn, gorzelnia, stajnia wyjazdowa, rządcówka, spichrz
- dom, Rynek 3 z I poł. XIX wieku (nr rej. 568/A z 30.04.1969)
- dom, Rynek 4 z I poł. XIX wieku (nr rej. 567/A z 30.04.1969)
- dom, Rynek 14 (daw. 15) z poł. XIX wieku (nr rej. 571/A z 30.04.1969)
Ludzie związani z Wielichowem
W Wielichowie urodzili się wybitni lekkoatleci polscy: Zdzisław Krzyszkowiak (1929–2003), mistrz olimpijski, mistrz Europy oraz Marian Dudziak (ur. 1941) wicemistrz olimpijski i Europy. Z Wielichowa wywodzi się koszykarka 1 ligowa Kinga Banach (ur. 1997), grająca w Enea AZS Poznań, a także wielokrotna młodzieżowa reprezentantka Polski w koszykówce.
Uwagi
- ↑ Liczba zbrojnych zależała wówczas od wielkości miasta
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j Alicja Dziewulska, Jan Maj: Kościan: mapa topograficzna Polski. Wydanie turystyczne. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne, 1997. ISBN 83-7135-149-6.
- ↑ a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 8 stycznia 2025, identyfikator PRNG: 145958.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 2319, 13 lutego 2013. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-11-14].
- ↑ a b Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 245.
- ↑ a b c d e f Włodzimierz Łęcki: Wielkopolska. Warszawa: Sport i Turystyka, 1996, s. 415-416. ISBN 83-7079-589-7.
- ↑ a b c d e f g h i j Wielichowo, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 318.
- ↑ a b c d e f g h i j Dębiński 2015 ↓, s. 563-567.
- ↑ Lista wszystkich nazw miejscowości Wiesenstadt od 1900 do 1990 r. - Dawne tereny wschodnie [online], ehemalige-ostgebiete.de [dostęp 2025-06-01].
- ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 18-35, 156.
- ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 156-157.
- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków na terenie województwa wielkopolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 42. [dostęp 2014-11-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-30)].
Bibliografia
- P. Dębiński: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. V, (Ś – W), zeszyt 3, hasło „Wielichowo”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2014, s. 563-567.
- Maria Wardzyńska: Wysiedlenia ludności polskiej z okupowanych ziem polskich włączonych do III Rzeszy w latach 1939-1945. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2017, s. 18-35, 156-157. ISBN 978-83-8098-174-4.
Linki zewnętrzne
- Wielichowo w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
- Miasto i gmina Wielichowo
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Osada | |
| Osady leśne | |
| Część wsi | |
| Przysiółki wsi | |
| Zniesione części wsi |
_COA.svg)
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.